پاکستانی نژاد امریکی منصور اعجاز میمو کی ڈگڈی بجا رہے ہیں اور پوری دنیا بندر کا تماشا دیکھ رہی ہے، یہ بتانے کی ضرورت نہیں کہ اس میں بندر کون ہے۔ پاکستانی قوم جس کا ہمارے دائیں بازو کے پنجابی دانشور ، لکھاری اور صحافی ڈھول بجاتے رہتے ہیں بہت نازک مزاج ہے اور اس سے کہیں زیادہ نازک پنجاب سے ہی تعلق رکھنے والی پاکستانی فوج کا مورال ہے جو بات بات پر گر جاتا ہے۔انہیں پاکستانیوں جو بوجہ تفریح طبع کثرت آبادی کی بنیاد پر سندھیوں ، بلوچوں، پشتونوں اور سرائیکیوں کو اپنے انگوٹھے کے نیچے رکھتے ہیں کااپنا کنٹرول دوسروں کے ہاتھوں میں رہتا ہے، اور بعض اوقات مضحکہ خیز طور پر۔ دنیا کے کسی دوردراز کونے میں چھپنے والی کسی متنازعہ کتاب یا کارٹون سے کاروبار زندگی معطل کر بیٹھتے ہیں اور اپنی ہی املاک کا جلاؤ گھیراؤ کر کے بہادری کی دھاک بیٹھانے کی کوشش کرتے ہیں۔

ایسے بہادروں کی سپاہ اور اس کے سورماؤں کا مورال تو کانچ سے بھی زیادہ نازک واقع ہوا ہے اور اس کا خمیازہ سب بھگتے آ رہے ہیں لیکن اس نزاکت میں کمی واقع ہوتی نظر نہیں آرہی کیونکہ مملکت خداداد پاکستان کے سپہ سالار نے ’میموگیٹ‘ کیس میں سپریم کورٹ کو جو جواب داخل کرایا ہے اس کا اختتام اس بات ہر ہوتا ہے کہ ’میمو کے ذریعے فوج کا مورال گرانے کی سازش کی گئی ہے‘۔

مجھے اپنی صحافیانہ ذمہ داریاں نبھاتے ہوئے فوج کے کمزور مورال کا بارہا اندازہ ہوا، بلکہ اگر یوں کہا جائے کہ کروایا گیا تو زیادہ بہتر ہوگا۔

مئی دوہزار تین میں جب میں اخبار ’ڈان‘ کے لیے کام کر رہا تھا تو ملتان کینٹ بازار میں کپڑوں کی ایک دکان ’شہزاد فیبرکس‘کے باہر ایک بورڈ ’Out of bound for all ranks‘ اور ملٹری پولیس کے دو باوردی اہلکاروں کو دکان کے باہر ڈیوٹی پر دیکھا تو تجسس ہوا کہ ماجرا کیا ہے۔معلوم یہ ہوا کہ کچھ روز قبل اسی دکان کے باہر ٹریفک پولیس کے ایک کانسٹیبل نے دو موٹر سائیکل سوار نوجوانوں کا ون وے کی خلاف ورزی کرنے پر چالان کرنے کی کوشش کی تو انہوں نے اس کی پٹائی کردی۔ دونوں نوجوان فوجی کیڈٹس تھے۔

پولیس حکام نے ملتان کور کے حکام سے رابطہ کرکے واقعہ کی شکایت کی تو ادھر سے جواب ملا کہ’ہمارے جوانوں کا کہنا ہے کہ غلطی پولیس والے کی ہے‘۔ خیر تنازعے کو نبٹانے کے لیے تین رکنی ٹیم تشکیل دے دی گئی جس میں دو فوجی اور ایک پولیس افسر شامل تھے۔ کہا گیا کہ واقعہ کے بارے میں اگر کوئی گواہی دینا چاہے تو اس ٹیم یا ٹریبونل کو بیان ریکارڈ کراسکتا ہے۔ دو دن گزر گئے لیکن کوئی نہ آیا، بھلا اس لڑائی میں کون نشانہ بننا پسند کرتا۔ لیکن شہزاد فیبرکس کے مالک کینڈا پلٹ تھے اور گواہی دینا اپنا قانونی فرض سمجھا۔ انہوں نے جو دیکھا بیان کردیا جس کے تحت قصوروار فوجی کیڈٹس ٹھہرتے تھے۔

اب یہ پتہ نہیں چلا کے ان کیڈٹس کے خلاف کوئی کارروائی ہوئی یا نہیں لیکن ملتان کور نے شہزاد فیبرکس کا معاشی بائیکاٹ کرنے کا فیصلہ کرتے ہوئے ملٹری پولیس کی ڈیوٹی لگا دی کہ بورڈ پر لکھی وارننگ پر عملدرآمد بھی کرائیں۔میں نے تصویر سمیت سارے واقعہ کی خبر بنا دی، جو اگلے روز ڈان میں چھ کالمی سرخی ’Martial Law Imposed on a Cantonment Shop‘ کے ساتھ شائع ہوئی۔ ملتان میں ڈان دن کے دس یا گیارہ بجے پہنچتا تھا لیکن مجھے کوئی صبح سات بجے آئی ایس پی آر سے فون آنا شروع ہوگئے کہ آپ نے یہ کیا کردیا ہے۔ مجھے بتایا گیا کہ کور حکام سخت غصے میں ہیں۔یہ وہ وقت تھا جب جنرل مشرف مغرب کے سامنے خود کو جمہوریت پسند بن کر دکھانا چاہ رہے تھے۔

ملتان میں آئی ایس پی آر کے اس وقت کے انچارج نے فوج میں شمولیت سے پہلے کچھ عرصہ ڈان میں کام کیا ہوا تھا اور وہ جانتے تھے کہ اس اخبار کو دبانا آسان نہیں، اس لیے وہ بے چارے ایک طرف اپنے افسروں کو ٹھنڈا کرنے کو کوشش کر رہے تھے اور دوسری طرف مجھے سمجھانے کی کہ میں کور آکر اپنے کیے کی وضاحت کردوں۔ اس دوران ملتان میں ڈان کے آفس کے باہر چھ سات جوانوں کو بٹھائے ایک فوجی ویگن نے ڈیوٹی دینا شروع کردی۔

ابھی یہ سب کچھ جاری تھا کہ پتہ چلا کے ملتان بہاولپورہائی وے پر فوجی جوانوں نے ہائی وے پولیس کے ایک سب انسپکٹر کو اس وقت بری طرح پیٹ دیا جب اس نے مقررہ رفتار سے تیز گاڑی چلانے پر ایک فوجی گاڑی کا چالان کردیا۔سب انسپکٹر نشتر ہسپتال کی ایمرجنسی میں داخل تھا۔ میں اپنے فوٹو گرافر ساتھی شاہد بشیر کے ساتھ وہاں گیا تو دیکھا کہ فوجی مکوں سے اس کی ایک آنکھ سوج کر نیلی تھی جبکہ اس کے سارے جسم پر بھی نیل تھے۔ ڈاکٹر نے بتایا کہ اس کی متاثرہ آنکھ کی بینائی ضائع ہونے کا خطرہ ہے۔ میں نے وہاں کھڑے ہوئے سوچا کہ یہ اصول پسند سب انسپکٹر اپنے بیوی بچوں کو کیا بتائے گا کہ انہیں کی فوج نے اس کا یہ حشر کیا ہے۔

میں نے ایک لمحے کے لیے بھی نہیں سوچا کہ میں اس زیادتی کو رپورٹ نہ کروں کہ فوج پہلے ہی میرے دفتر کے باہر کھڑی رہتی ہے۔ اس دفعہ میں نے ڈان کے ساتھ ساتھ بی بی سی کو بھی اس واقعہ کی خبر دی۔ اب میرا قصور ناقابل معافی ہوچکا تھا، دباؤ بڑھتا جا رہا تھا اور میری حب الوطنی پر سوال اٹھائے جا رہے تھے جیسے شہزاد فیبرکس اور سب انسپکٹر والے واقعات رپورٹ کر کے میں نے کوئی غداری کر لی ہے۔ آئی ایس پی آر کے انچارج نے لیکن ’سفارت کاری‘ جاری رکھی جو میرے اور ایک اعلیٰ فوجی عہدیدار کے درمیان ملاقات کے نتیجے میں سامنے آئی۔ مجھے ملنے میں کوئی اعتراض نہیں تھا لیکن میں رضاکارانہ طور پر ’مسنگ پرسن‘ نہیں بننا چاہتا تھا۔

ملاقات خیر خوشگوار ماحول میں ہوئی لیکن میری حیرانی کی اس وقت انتہا نہ رہی جب مجھے بتایا گیاکہ میرے حالیہ اقدامات سے جوانوں کا مورال گرنے کا خدشہ ہے’اور ایسی صورتحال میں دشمن فائدہ اٹھا سکتا ہے‘۔

یعنی جوانوں کا مورال ہائی رکھنے کے لیے Bloody Civilians لاتیں، گھونسے اور معاشی بائیکاٹ سہتے رہیں۔

فوج کا مورال گرانے کا ایک اور الزام مجھ پر اس وقت لگا جب میں نے مشرف دور میں میپکو (ملتان الیکٹرک پاور کمپنی) کے ایک سربراہ جو اس وقت حاضر سروس بریگیڈئر تھے کی بدعنوانی کے بارے میں خبر دی۔ میپکو کی ایک ٹیم نے اس انٹیلیجنس رپورٹ پر ملتان کے بہاولپور روڈ پر واقع ایک بنگلے پر چھاپہ مارا کہ وہاں بجلی چوری کی جا رہی ہے۔ چھاپہ مار ٹیم نے اطلاع کو درست پایا اور اس بنگلے کی پاور سپلائی منقطع کردی۔ یہ کوئی خبر نہیں تھی۔

لیکن خبر اس وقت بنی جب پتہ چلا کہ اس بنگلے کی بجلی فوری طور پر بحال کردی گئی ہے جبکہ چھاپہ مار ٹیم کے تمام اہلکاروں کو معطل کردیا گیا ہے۔ وہ بنگلہ جس کی بجلی منقطع کی گئی تھی وہاں میپکو کے سربراہ جناب بریگیڈئر صاحب خفیہ طور پر اپنی شامیں گزارتے تھے جس کا چھاپہ مارنے والے اہلکاروں کو قطعاً علم نہ تھا۔ ڈان میں یہ خبر چھپی تو پہلے تو اس کی تردید کے لیے ادھر ادھر سے دباؤ ڈلوایا گیا۔ لیکن جب کام نہ بنا تو ایک پریس ریلیز جاری کیا گیا کہ میں اپنے ایک ایس ڈی او دوست کی ترقی کروانا چاہتا تھا جو بریگیڈئر صاحب نے کرنے سے انکار کردیا اور اب میں اس کا انتقام لے رہا ہوں۔ میں نے پریس ریلیز اپنے ایڈیٹر کو بھیج دیا جنہوں نے اسے چھاپنا مناسب نہ سمجھا، البتہ مجھے کہا کہ اگر کوئی فالو اپ ہو تو فائل کرتے ہوئے ڈرنا نہیں۔ چنانچہ اس واقعہ کے کئی فالواپ بھی ڈان میں شائع ہوئے۔

بریگیڈئر صاحب جو میجر جنرل بننے کی دوڑ میں تھے نے مجھے اور ڈان کو فریق بناتے ہوئے ملتان کی ایک عدالت میں دو اڑھائی کروڑ کا دعویٰ کر دیا۔ میں نے اپنی رپورٹس کے حق میں سارے ڈاکومنٹس ڈان کے لیگل ایڈوائزر کو بھیج دیئے ، جو لاہور ہائی کورٹ کے ایک سابق جج تھے۔ ڈاکومنٹس دیکھنے کے بعد انہوں نے کیس لڑنے کا فیصلہ کیا ، لیکن بریگیڈئر صاحب کے وکیل ایک دو پیشیوں کے بعد آنا چھوڑ گئے۔ بریگیڈئر صاحب کے دعوے کا بھی سارا زور اسی پر تھا کہ خبروں کے ذریعے فوج کے وقار کو مجروع کرنے کی کوشش کی گئی ہے جس سے فوج کا مورال متاثر ہوتا ہے اور دشمن کو فائدہ۔

فوج کا مورال گرنے سے یقیناًدشمن فائدہ اٹھا سکتا ہے لیکن یہ مورال نہ تو جنرل مانک کے سامنے ہتھیار ڈالنے سے گرتا ہے نہ سیاچن گنوانے پر اور نہ ہی کارگل پر مات کھانے سے۔ اس کا مورال ہائی رکھنے کے لیے ملتان کا سب انسپکٹر لاتے گھونسے کھا کر بھی مقدمہ درج کرانے کی جرات نہیں کرتا، شہزاد اپنی کپڑے کی دکان بند کر کے کینڈاواپس جانے کا سوچتا ہے ، حقانی مستعفی ہوتا ہے اور زرداری بیمار ہوکر دبئی پہنچتا ہے۔

 Courtesy: Top Story Online

http://www.topstoryonline.com/nadeem-saeed-column-111217

ڀڳت ڪنور تنهنجي اُٻاڻڪي سنڌ!

جاويد قاضي

ڪاٿي ڪو مسئلو ٿئي ٿو، ڪو سُور، ڪو احساس ٿئي ٿو، جيڪو لکڻ لاءِ اُتساهي ٿو، هن ڏيوالپڻي جي عمر مان گذرندڙ سنڌ، جنهن تي ڪائنات جي وشال وقت جي آبشارن مان ڪيترائي سال، ڏهائيون ۽ صديون لٿيون، انهن زمانن جي مڪانن مان ڪائنات جي گهنٽه گهرن مان ڪي صديون عميق ٿي ويون ۽ ڪي وقت اهڙا به پيا ڄڻ ڪو اوڙاهه هو، ڪو ڀنور هو، جنهن ۾ سنڌ ڦاسي پئي ۽ ڪنور ڀڳت سڀ ڏسي رهيو هو، تڏهن ئي ته چيائين ”نالي الک جي ٻيڙو تار منهنجو، مون کي آڌار تنهنجو، ڪونهي ڪو مائٽ منهنجو“. اڃا ڪائنات جي وشال وقت مان ورهاڱو ڪو نه لٿو هو، اڃا ته سنڌ تي اهنسا جو سج ڪو نه لٿو هو پر ڀڳت ڪنور ڏسي رهيو هو، پنهنجي نماڻين اکين ۾ اهو اڀاڳو اڀرندڙ سج، جنهن ۾ هن سنڌ جو شاندار ماضي ۽ ان تي اڏيل خوبصورت حال، سڀ ٽٽي ۽ وکري پوندو ۽ پوءِ ايئن به ٿي پوندو جيئن ڪافڪا چوندو هو ”مان ته آهيان ڪا واٽ خزان جي، پيلن پتن سان ٽٻٽار، اچان هنج ڇنڊي نه ٿم ته وري پيلن پتن ۾ ٻڏي پئي آهيان“.

اهو اڄوڪو اڀاڳو ڏينهن هو جڏهن اڄ کان 71 سال اڳ ڪو لمحو ڪربو هو. رُڪ اسٽيشن تي جنهن ۾ اهنسا جي هن عظيم فقير کي گولي ڳچيءَ ۾ اٽڪي پئي هئي. هن جو ڳلي جو قاتل اهڙو ته نشانو ڪري ورتو جو بنهه اتي لڳي، اها گولي جنهن جي ٺڪاءَ تي ڪانوَ ۽ سڀ پکي پليٽ فارم جي وڻن جي ٽارين تان ڪوڪون ڪندا اڏري پيا ها، هي لمحو ڪو اوچتو ڪونه پيو هو، هن کان اڳ منزل مسجد گاهه تي حملو به ٿيو، اهو به سنڌ جي اهنسا تي وار هو، ڪنور کان پوءِ شهيد الله بخش کي به ماريو ويو اهو به سنڌ جي اهنسا تي وار هو. ڪير هو ان سازش ۾؟ ان وقت ته ڪا متحده به ڪا نه هئي، ڪو ڌارين جي لوڌ به ڪانه لٿل هئي، ان وقت رڳو اسين هئاسين، هن سنڌ ۾، ان وقت اهو وڏيرو هو ڪو ايوب کهڙو هو ڪو علي محمد راشدي هو، جن سان اسان جو سورهيه بادشاهه به گڏ ڪو نه بيهي سگهيو ۽ هيڏي وڏي پيراڻي گادي، هيڏا سارا هزارين حُر ڪهرائي ويهي رهيو.

”ڪيئن ريجهايان توکي، ڪيئن پرچايان“ ان لون جي تنوار تي رمندڙ ڪنور پنهنجي وجود جي احساس کان بي خبر ٿي ويو، ايستائين جو سندس ڳوٺ جوارن ۾ مسجد زخمي ٿي ته پاڻ ويٺو چندا ڪري ۽ پاڻ ويٺو ان جي اوساري ۾ ونگار وهي جو مسجد جي پيش امام چئي ڏنس ته تون مسلمان آهين چيائين پيش امام کي ”جڏهن من مسلمان نه ٿيو ته تن تي اهو لقب ڪهڙي ڪم جو؟“ پاڻ هندو هو پر سندس ڀڳتي جي روايت هئي ته رات جو جڏهن پاڻ ڇير پائي نچندو ۽ ڳائيندو هو ته ان کان اڳ ۾ چوندو هو ”پڙهو مسلمانو ڪلمو لاالاه الاالله ۽ چئو هندوئو رام رام“. هونئن ته سنڌ جي ان هندن ۽ مسلمانن ۾ مندر ۽ مسجد ڌار ڌار هيون، تن جون ريتون ۽ رسمون ڌار ڌار هيون، پر ڪنور جي ڀڳتيءَ تي سڀ هڪ هنڌ ويهندا ها، ڀڳتي ختم ٿيڻ وقت ڪنور پاڻ جهولي ڦهلائي بيهندو هو، هزارين رپيا پوندا ها، هن جي جهوليءَ ۾ ۽ پوءِ اهي اوڏي مهل اٿي بيٺل يتيمن ۽ بيواهن ۾ ڪنور پاڻ ورهائيندو هو، بنا ڪنهن فرق جي ته انهن ۾ ڪير هندو آ ۽ ڪير مسلمان.

ڪنور ڀڳت شاهه ڀٽائي، سچل سائين جي تسلسل جو حصو هو، هو ته روميءَ وانگر ڦير پائيندو هو، whirl ڪندو هو، هو ته تون ئي تون هو، اها تون جيڪا ڀٽائي روميءَ جي مشنوي مان جيئن جو تيئن پنهنجي رسالي ۾ ڪتب آندي آهي.

عجيب هو اسان جو ڪنور، وفات وقت 54 سال عمر هئس، ڀڳتيءَ مان جيڪو مليو سو مسڪينن جو ۽ پاڻ پنهنجي گذاري لاءِ جوارن جي ڳوٺ ۾ چئونرا وڪڻندو هو. هن جو ڪير به دشمن نه هو، هو ته فقير هو، سنڌ جي اهنسا جو فقير جنهن ۾ صرف ”تون“ هوندي هئي ”مان“ نه. ان ڪري ان ”تون“ کي پرچائڻ ۾ مذهب جو مت ڀيد ثانوي ٿيو پئي.مون چيو ته ڪو وچن آ جيڪو لکڻ تي اتساهي ٿو، جيڪو ڇڪي ڪنور جي قتل جي ان موڙ تي مون کي بيهاري ڇڏيندو آ، اسان سڀن کي گڏائي ڇڏيندو آ، اسان جا سور به ساڳيا، خواب به ساڳيا آهن، اسان جي ٻولي، تهذيب، تاريخ، تمدن به ساڳي آهي، اسين آهيون هن سنڌ جا منجهدار، رڳو پنهنجون انائون گهٽايون. هنن زرائتي قدرن ۾ رهڻ جي ڪري اسين غلا خور ٿي ويا آهيون، اسين ڪينا پرور ٿي ويا آهيون.

اڄ پوري پاڪستان تي منافقتن جو راڄ آ، ماڻهو ڪپڙا ته ڍڪين ٿا، سندن وجود جو تن ڍڪجي ته وڃي ٿو پر سندن عمل سندن کي اگهاڙو ڪيو ڇڏي. هنن جي چوگرد چمچن جون قطارون آهن پر مست اتان اٿي ويا. هاڻي ان آکيرن تي چٻ چڙهي ويٺا آهن ۽ هنج سڀ اڏي ويا آهن.

ڪير به ڪري سگهي ٿو، ايئن توهان وٽ ڏوڪڙ آهن چار، آئينا وٺي اچو، چئن طرفن کان هڻي ڇڏيو ۽ وچ ۾ پاڻ بيهي رهو، توهان کي واقعي لڳندو ته دنيا جا مور توهين آهيو، توهان جي ڪهڙي ڳالهه ڪجي جو اگر چار چمچا کنڊ جا ڀري توهان جي چانهه جي ڪوپ ۾ ملائي ڇڏجن ۽ پوءِ توهين چئو چانهه ڦڪي آهي، توهان جي ڪهڙي ڳالهه ڪجي، توهان اڃا ”مان“ مان نڪتا ناهيو پنهنجي وجود کان ٻاهر ڏسڻ لاءِ تيار ناهيو.

اسان جو ڀٽائي چوندو هو ”اهين آئون ڪن جي، پاسو تن م مٽ“. منهنجي وجود تي ڏاهپ جو پهريون دروازو اوڏي مهل کڙڪيو هو جڏهن مان چيو هو مان ”تون“ آهيان. ”تون“ آهي سنڌ، سنڌ جي افلاس ۾ رهندڙ سنڌي لوڪ، مان اهڙي جمهوريت کي ڪاڏي ڪندس جيڪا لوڪن سان وابسته نه هجي، اهڙي قوم پرستيءَ کي ڪاڏي ڪندس جيڪا لوڪن سان جڙيل نه هجي، وڃون انهن لوڪن ۾ وڃون جن جي وجود ۾ رهي ٿو قلندر شهباز، ڀٽائي، سچل ۽ ڪنور ”تون“ معنيٰ لوڪ. فيض چواڻي ”هلو ته بازار ۾ پيرين اگهاڙي هلون، مٿي ۾ مٽي پائي ڦاٽل ڪپڙن ۾ ئي هلون، هلو ته بازار ۾ قتل ٿيڻ لاءِ هلون“.

ڪنور انهيءَ سنڌ جي بازار ۾ پيرين اگهاڙي ڇير هڻندو هو، ڀڳت ڪنور، مست هو، ڪنور ۽ پوءِ رت جي هوليءَ ۾ وهنجي ويو ڪنور. ڪنور ته اياز جي هنن سٽن وانگر ”سر جي گدلي سينور ۾“ نيل ڪنول هو. ڪنور ته چڪور هو، هو ڏوهي هو. يسوع جي طبيعت جي ڏوهه واري ڪيس ۾ گهربل هو. هن چيو هو هي سڀ مٽيءَ هاڻان ماڻهو خدا جي مخلوق آهن.

مسافر هو ڪنور پيو رلندو هو، ڪنور اها صنف ڄڻ ڀٽائي کان پاتائين، سيلاني هئڻ باجا ۽ دهل شرنائيون کڻي هلڻ هن جو ڪم هو، هن جي لاءِ مشهور ٿي ويو هو ته بيمارن کي چاڪ ڪيو ڇڏي، توهين لوڪن جا ٿي ته ڏسو لوڪ توهان سان ايڏو پيار ڪندا، توهين سوچي به نه ٿا سگهو ۽ جي پيار نه ڪن ته به ڇا. توهان جو پيار مشروط نه بلڪه غير مشروط هئڻ گهرجي.

پوئين فيبروري تي آصمه جهانگير سکر لٿي، اسان کي حڪم ٿيو اتي پهچون، مون تجويز ڏني مانس ته اسان جو هن سنڌ ۾ سنڌ جي هن خطي ۾ وڏو امين ڀڳت ڪنور هو ۽ ان کي ان ڪري قتل به ڪيو ويو، پڇيائين ڪڏهن؟ ٻڌايومانس اڄ کان 71 سال اڳ ۽ پاڻ هلڻ لاءِ ان کي خراج تحسين پيش ڪرڻ لاءِ رُڪ اسٽيشن هلي. هيل تائين برصغير جي هيڏي وڏي شخصيت اها آصمه جهانگير هئي، جيڪا رُڪ اسٽيشن هلي هئي. سوين لوڪ ڪٺا هئا، اتي آصمه جهانگير جي استقبال ڪرڻ لاءِ ڏيئا ٻارياسين ۽ پوءِ ايئن به ٿيو جو سهراب فقير جي فقيرن جڏهن ڇير هنئي تڏهن هندو ۽ مسلمان سڀ گڏ نچيا هئا.

چوڻ جو مقصد سنڌ جي قومي جدوجهد مان اگر اهنسا جي بقا جي جنگ ان مان ڪڍي ڇڏينداسين ته اڌورا رهجي وينداسين. اڄ اسان جي اهنسا کي شديد خطرو لاحق آهي، ياد رکو توهين اها خبر ڪڏهن به ٻڌي سگهو ٿا ته ڪنهن خودڪش بمبار ڀٽائيءَ جي آستان تي حملو ڪيو.

اتر ۾ سوين مدرسا کلي ويا آهن، جت مذهبي نفرتن کي ڦهلائڻ لاءِ استحصال ڪيو پيو وڃي، جڏهن ته اسان جو قومي ضمير، اسان جا ساڃاهه وند ان طرف صحيح طرح ڌيان نه پيا ڏين.

ڇا به چئو پاڪستان پيپلز پارٽيءَ کي پر ان کي ماڻهو کٽرائين ٿا، انهن لال مسجد وارن کي بي نظير پنهنجي تنقيد جو نشانو بڻايو، هو پنهنجي پيءُ کان هنسا جي حوالي سان سوين قدم اڳتي هئي، ان هڪ سبب اهو به هو ته ڀٽو جي ماءُ هندو هئي، شايد ايوانن جي سياست ۾ ڀٽو کي اهو ڪنهن داغ جيان لڳو ۽ هو پاڪستان جي نام نهاد نظريي کي جناح کان به ڪٽي ڏسڻ لڳو ۽ رجعتين وٽ يرغمال ٿيو. اهو ذوالفقار علي ڀٽو جيڪو پنهنجي جوانيءَ ۾ ساڌ ٻيلي هندن جي تهوار تي به ويندو هو. پر بي نظير جا ماءُ ۽ پيءُ ٻئي مسلمان هئا. هن کي پيءُ واري ڪا به احساس ڪمتري ڪانه هئي. هن پاڪستان ۾ اهنسا جي امينن کي ڳولي ڳولي ۽ چونڊي چونڊي ماريو ويو آهي. هو نه ٿا ڄاڻين ته جيترو جيترو اهنسا کي پاڪستان ۾ ماريو ويندو، اوترو اوترو پاڪستان مان دنيا کي خطرو محسوس ٿيندو ويندو. مون چيو ته اسان کي پنهنجي عهد جو گيت ڳائڻو پوندو، اهو گيت جيڪو ڪنور کان اڌورو رهجي ويو، اسان کي ورجائڻو پوندو، سچ کي پنهنجي اڱڻ ۾ مهمان ڪرڻو پوندو، پوءِ ڇو نه اهو سچ توهان جي نرڙ تي خنجر ٿي بيهي رهي، ان کي ويلڪم ڪرڻو پوندو.

اهو ڪهڙو سچ آ توهان ماڻهن جون ميرٽ کائي وڃو، رڳو ان ڪري ته هو توهان جي چاپڙوسي نه ٿو ڪري. ان ڪري ٿو ٿئي جو نه توهين مرڻ لاءِ تيار هو، نه توهين اسٽيج جي پويان وڃي سگهو ٿا، اهو ان ڪري ته توهان کان رب مت کسي ڇڏي آهي، پنهنجو توهان ۾ انٽريسٽ اهو آهي ته توهين ادارن جا سربراهه آهيو، اهي ادارا جيڪي سنڌي قوم جي امانت آهي، ۽ انهن جي لاءِ آهي، ان ڪري اهي ادارا ٽرسٽ آهن نه ڪي توهان جي ڪمائيءَ جا ذريعا. شڪر ڪريو توهان کي خدا عزت ڏني آهي، ان ڪري لالچ نه ڪريو، تسيو به نه ڪيو، بردبار ٿيو ۽ سنجيده رويا رکو، ڇاڪاڻ ته توهان تي ذميواريون رکيل آهن.

ڀڳت ڪنور جي اڄوڪي 71 هين شهادت جي ڏينهن کان وڏو ٻيو ڪهڙو ڏينهن ٿي سگهي ٿو جو اسين ڌرتيءَ جا سپوت ٿي صرف هن ڌرتيءَ جي Context ۾ مفادن کي ڏسي هن ڌرتيءَ مٿان هن باغ جا مالهي ٿي وڃون ۽ ان جي آبياري ڪريون، ان مان ڊڀ صاف ڪريون، ان جي ٻوٽن جون پاڙون مضبوط ڪريون.

”مڌ پيئندي مون، ساجن سَهي سڃاتو،

پي پيالو عشق جو سڀ ڪجهه سمجهيو سون

جيئڻ ناهي جڳ ۾، ڏينهن مڙئي ڏون،

آهين تون ئي تون.

(شاهه عبدللطيف ڀٽائي)

Courtesy: Daily Awamiawaz, Wednesday,  November 03, 2010

امداد سومرو

هوئي مدت ڪي غالب مرگيا، پر ياد آتا هي،

وه هر ايڪ بات په ڪهتا ڪه يون هوتا تو ڪيا هوتا.‘ (غالب)

جيڪڏهن اسان موت جا ايترا پوڄاري نه هجون ها ته مان هيءُ ڪالم هن جي جيئري ئي لکي ڇڏيان ها. ۽ يقينن هيءُ ڪالم پوءِ ٻئي انداز ۽ نوعيت سان هجي ها. مان انهيءَ شام جي ان نه وسرندڙ ڊگهي ملاقات کي جيڪڏهن ان وقت قلمبند ڪري ڇڏيان ها ته جيڪر چڱو ٿئي ها. ڪلاڪن تائين ٿيل ان ڪچهريءَ کي هن ”هڪ ملاقات ۾ ڪيئي ملاقاتون“ جو نالو ڏنو هو. منافقت ۽ ٻچاپڙائپ واري ڪلچر جو ماڻهو، سنڌ جو هي انٽرنيشنل باغي فرزند حليم بروهي هاڻ نه رهيو. هو جيڪو انگريزي، سنڌي ۽ هنديءَ جو اسڪالر هو. خيام، تنهنجو عاشق مري ويو

هن رومن اسڪرپٽ واري ڳالهه ڪري سنڌي ٻوليءَ جي ٺيڪيدارن کي وڇون بڇائي ڇڏيا هئا. هن سنڌ يونيورسٽيءَ واري ملازمت ۽ رومن اسڪرپٽ واري مامري تي پاڻ کي ٿڪائي ڇڏيو هو–  ۽ پاڻ کي هيکلو ڪري ڇڏيو هو. هيکلائي کي هن پوءِ meditation ۾ بدلائي ڇڏيو هو. پوءِ حليم هو ۽ هن جي هيکلائي هئي.

ڊسمبر جي انهيءَ شام جو جڏهن شام جا اداس سرد پاڇا ڊگها ٿيندا ٿي ويا، مان پنهنجي روزاني روٽين وانگر ڪاڪا بيڪريءَ تان ٿي صدر جي انهيءَ روڊ سان وڃي رهيو هوس جتي حليم جو ننڍڙو پر صاف سٿرو گهر هوندو هو ۽ هو صدر جي ڪلچرڊ پوڙهن وانگر پنهنجي در جي سامهون بيهي گهوريندو رهندو هو. انهيءَ ڏيهاڙي منهنجي ڪالم ۾ مون هن کي عزيز پليءَ جي موت تي سندس لکيل ڪالم ۾ ميار ڏني هئي. مون جڏهن هن ڏانهن هٿ وڌائي کيڪاريو ته ڄڻ طويل ماٺ مان ڇرڪ ڀري اٿي پيو. ”تون اهو ئي آهين جيڪو عبرت ۾ ڪالم لکندو آهي ۽ تون اهو ئي امداد سومرو آهي جنهن اڄوڪو ڪالم لکيو آهي. تون اهو ئي آهين جنهن جي صفحي تي ارمغان (حليم جي ڌيءَ) لکندي آهي.“

”ها، سائين“، مون پنهنجي نڀاڳن کي پڪاريو.

هن جي موٽ منهنجي لاءِ سرپرائيز هئي (يا هن ان شام جو سندي هيکلائي شيئر ڪرڻ ٿي گهري). ڀاڪر پائي مليو. منهنجي هٿن ۾ ڪاڪا بيڪريءَ وارا پاپا ۽ انڊا وغيره ڏسي چيائين ته، ”جي ڊيوٽيءَ مان ٿورو فري هجين ته اچ ڪچهريون ڪريون. منهنجي زال به ڪانهي سو ڪچهري ٿي سگهي ٿي.“ مان آئين اسٽائين جي وڏن ڪنن جهڙي وڏن ڪنن واري ليکڪ جي ڪمري ۾ داخل ٿيس. هن کي ڪنن ۾ Hearing aid پيل هئي. هو سندي روڊ تان وڌندڙ رش سبب چڙيل هو. اصل ۾ ڇاهي ته شام جو صدر ۾ ڊاڪٽرن واري لائين ۾ گهڻي رش ٿيڻ ڪري اڪثر گاڏيون، رڪشائون، موٽر سائيڪلون ۽ ٻي ٽرئفڪ مک صدر وارو روڊ رش هجڻ ڪري ڇڏي ان روڊ تان اڄڪلهه لنگهن ٿيون جيڪو هونئن عمومن خالي رهندو هو. حليم ان ڪري پنهنجي سماعتن وارا بٽڻ اڪثر ڪري ڪڍي ڇڏيندو هو، جنهن ڪري پوءِ هو مڪمل خاموشيءَ جي جهان ۾ هليو ويندو هو. سمورا آواز ڪٿي گم ٿي رهجي ويندا هئا.

حليم جي گهر جي سامهون هاڻ هڪڙي بيڪري ٺهي رهي آهي، جنهن جي باري ۾ هن چيو ته اها اڃا مڪمل نه ٿي آهي پر ان کان اڳ مان هليو ويندس.

ان ڪچهريءَ جو ڳچ حصو هن پنهنجي ٻارن (نياڻين) سان سندي تعلق، رويي ۽ پسند ۽ ناپسند وارين ڳالهين متعلق مون کي ٻڌايو هو. ان جو مون کي ڪو سبب نه ٿو سُجهي ته هن ڇو اهو ڪيو هو. پر جيئن هو ڪجهه به لڪائي نه سگهندو هو ان ڪري هن پنهنجي ڌيئرن جو ذڪر ڪري جهڙوڪ هنن کي ياد ڪيو هو. هن مون کي سندس والد جي نوڪريءَ دوران سرڪاري بنگلن ۾ رهائش ۽ ٺٺ ٺانگرن متعلق ٻڌايو هو. هن مون کي سندس گهڻ ثقافتي، هڪ کان وڌيڪ ٻولين سان چاهه ۽ هن جي سنڌيت تي ٽڪ ٻڌي نه بيهڻ وارين عادتن متعلق ٻڌايو هو. هو صحيح معنيٰ ۾ انٽرنيشنل ماڻهو هو. هو هڪ کان وڌيڪ مذهب، هڪ کان وڌيڪ ٻولين ۽ هڪ کان وڌيڪ ديسن جو واسي هو. حليم بروهي نالي شخص رهيو حيدرآباد ۾ هو–  ۽ روايتي حيدرآبادي به هو–  پر هو اصل ۾ وڏي جهان جو مالڪ هو. هن عمر خيام وانگر ستارن سان ڳالهايو هو. هن غالب وانگر تذليل کي مزاح ۾ بدلائڻ وارو هنر سکي ورتو هو.

هن منافقن کي منهن ڏنو هو. پر هو ماکي کان مٺو ماڻهو هو. اسان جي ڪچهريءَ ۾ جيتوڻيڪ هن مون کي ٿورو ٻڌو پئي پر مون هن کي ڄاڻي واڻي ڇڏيو ته هو ڀل مسلسل ڳالهائيندو رهي. هن مون کي الانا ۽ ٻين ڪجهه اهڙن ماڻهن متعلق ٻڌايو جن هن کي رنجايو هو… مون هن جو سندس ان ڪالم متعلق ڌيان ڇڪايو جيڪو هن هڪ اهڙي فلم بابت لکيو هو جنهن ۾ هڪ شخص پنهنجون يادگيريون لکندو آهي پر ٽائيپ رائيٽر ۾ ربن نه هجڻ ڪري هن سوين پنا ته لکيا پر اهي سڀ خالي رهجي ويا هوندا آهن، جڏهن هن جا گهر ڀاتي هن کي ٽائيپ رائيٽر تي ليٽيل مئل ڏسندا آهن…. ڇا حليم جو موت اهڙو نه ٿيو آهي؟

هن پنر جنم ۽ ماورائي ڪيفيتن متعلق به ڳالهايو هو. مان انهن ڳالهين کي ٿورو باءِ پاس ڪندي هن جي ڪتابن ’سيڊس: پلانٽس اينڊ ٽريز‘ تي اچان ٿو ۽ ٻيو ”سيڊس- سيريز“ تي جيڪي هن مون کي پڙهڻ لاءِ ڏنا هئا.

سنڌين جي ”نه کپي“ واري ’قومي عادت‘ متعلق هن هيئن لکيو: نه کپن: پناهگير نه کپن/ پنجابي نه کپن/ ون يونٽ نه کپي/ تربيلا ڊئم نه کپي/ ملٽري حڪومت نه کپي/ پنجابي آفيسر نه کپي/ اردو آفيسر نه کپي/ انگريزي نه کپي/ هي نه کپي/ هو نه کپي…. هڪ ڏينهن ايندو جڏهن هو اهو مطالبو ڪندا: ”حليم بروهي، صدر مملڪت پاڪستان، قابل قبول نه آهي“.

اوچتو هن کي خيال آيو: ”ايتري جهڳي هنئي اٿائون–  اچ منهنجي هيلپ ڪر. مان توکي ڪافي پيارڻ گهران ٿو“. هن کي مائو- ڪئپ پاتل هئي پر هو مائو- نواز نه هو. هو اٿيو ۽ پنهنجي ننڍڙي پر صاف سٿري ڪچن ۾ ويو. هن جا هٿ ڏڪي رهيا هئا پر هن ان ۾ 2 مگ پاڻي وجهڻ دوران منهنجي هيلپ قبول نه ڪئي. هن ڪافيءَ جا 2 زبردست مگ تيار ڪيا- ۽ ان ڪافي-تياريءَ واري وقت مون کي پنهنجي ’ڪچن واري دنيا‘ متعلق ٻڌايو…. پوءِ هن موت، موت کان پوءِ وارن سندي احساسن، بيماريءَ وارين ڪيفيتن ۽ جيئن مون مٿي لکيو ڪجهه ماورائي خيالن متعلق ڳالهيون ڪندو رهيو. هن پنهنجي رومن اسڪرپٽ بابت پڻ ٻڌايو. مان هاڻ ڄاڻايل چار ڪلاڪ کن ڪچهري ۾ ڪافي ڳالهيون وساري چڪو آهيان (هاٿيءَ جيڏو بلا حافظو هوندي به).

پر مون کي ياد آهي ته مون هن کي ان تي راضي ڪيو هو ته هو حيدرآباد پريس ڪلب ۾ ساڻس هڪ شام ملهائڻ لاءِ وقت ڏئي. ان ڳالهه تي هو اٽڪل 5- منٽ ساندهه خاموش ٿي ويو. 5 منٽن جي Stillness مون کي سرديءَ ۾ سنگين وانگر محسوس ٿي. پوءِ هو راضي ٿيو ان شرط تي ته ان لاءِ ڪا اسٽيج نه هوندي، ڪو مون بابت ڳالهائيندو نه ۽ اهو ته هو صرف جيئن محسوس ڪري ٿو اهو ڳالهائيندو ۽ ٻيو اهو شرط ته هو جنهن به لباس ۽ حليي ۾ هوندو ايئن هليو ايندو-  انهن شرطن ۾ ڪجهه به نه هو. بي ضرر ۽ باريڪ شرط. پر پوءِ ڪلب جي انتظامي مئنيجمينٽ چئجي يا منهنجي لاپرواهي ۽ سستي جو ڪيترين ڳالهين وانگر اها تقريب نه ٿي سگهي. جيئن محمد ابراهيم جويي صاحب سان حيدرآباد پريس ڪلب پاران اعلانيل تقريب اڃا تائين ٿي نه سگهي آهي.

هن جڏهن منهنجي ڪچهري ۽ ساٿ کي approve ڪيو ته هن چيو، ٺيڪ آهي، مان راضي آهيان. وري ملڻ جو چئي اسان موڪلايو. اهو موڪلائڻ آخري ڀيرو ثابت ٿيو.

ان کان پوءِ مان اتان لنگهندو هوس ته هو بيٺو هوندو ۽ پولارن ۾ نهاريندو رهندو. ڪڏهن ان جي ان پرائيوسيءَ ۾ مخل نه وجهڻ جي خيال کان مان اتان گذري ويندو هوس بنا ڪنهن کيڪار/ ملڻ جي.

جڏهن ارمغان ڪئناڊا مان پنهنجي والدين سان ملڻ آئي هئي ته هوءَ قرب جا پير ڀري عبرت آفيس به آئي هئي. ارمغان هن صفحي جي گهڻي پڙهي ويندڙ ڪالم نگار آهي، جيئن فياض (ارمغان جو مڙس) آهي. حليم بروهيءَ جي موت تي مان حيدرآباد ۾ نه هجڻ ڪري آخري رسمن ۾ شرڪت نه ڪري سگهيس پر مان پنهنجي ڪالم نگار دوستن ارمغان ۽ فياض سان هي ڏک برابر جو شيئر ڪيان ٿو.

هيءَ رت جڏهن سنڌ  ۾ سانوڻيون اٿيل آهن–  ۽ جڏهن به ڪنهن يوگيءَ جو موت ٿيندو آهي ته ڌرتيءَ تي بادلن جا ڳوڙها ڀرجي اٿلي پوندا آهن.

Courtesy: Sindhi Daily Ibrat, Saturday, July 31, 2010

اسلم آزاد

بغداد جو قصو آهي ته اتي هڪ عالم سڳورو رهندو هو ۽ مڪتب ۾ ٻارن کي پڙهائي پيٽ گذر ڪندو هو، قضاءِ الاهيءَ سان هڪ ڏينهن نوڪري هلي ويس ۽ عالم بيروزگار ٿي ويو، هاڻي پيٽ جو دوزخ ڀرجي ته ڪيئن، پاڙي وارن کان ماني به گهري نه پئي سگهيو، خيال اهو هيس ته ماڻهو ڇا ته چوندا پر ڪتابن ڪڏهن به ڪنهن جو پيٽ نه ڀريو آهي، نيٺ اهو عالم شهر کان ٻاهر نڪري رستي تي آيو ته ڪو قافلو لنگهي ته انهن کان ماني گهران، نيٺ پريان اٺ ايندي ڏٺائين ۽ وقت گذارڻ لاءِ اٺن کي ڳڻڻ لڳو، ٻه سو اٺن لنگهڻ کان پوءِ آخري اٺ تي ويٺل سوار کي بيهڻ جو اشارو ڪيائين، هو بيٺو ته ان کي چيائين: ادا مون کي ماني کاراءِ ۽ پاڻي به ڏي- واندو ٿيو ته عالم جو دماغ وري حرڪت ۾ اچي ويو ۽ سوار کان  پڇيائين ته ادا ڪهڙو سامان اٺن تي کنيو اٿئي؟

اوٺيءَ ٻڌايس ته هر اٺ تي ٻه ٻورا آهن، هڪ ٻوري ۾ اناج ۽ ٻئي ٻوري ۾ واري يعني ريتي- عالم چيس ته اناج واري ڳالهه سمجهه ۾ اچي ٿي پر ريتي بجري ڇو؟

اوٺيءَ جواب ڏنو ته وزن ٻنهي پاسي برابر يا بئلنس ڪرڻ لاءِ- عالم چيس ته ڀائو اهو ڪم ته ٻنهي ٻورن ۾ اناج ڀرڻ سان به ٿي پئي سگهيو! اوٺي حيران ٿي چيو ته مار، تو کي ته وڏو عقل آهي، اهو ٻڌاءِ ته تو وٽ ڪيترا اٺ آهن؟ عالم وراڻيو ته مون وٽ جيڪڏهن اٺ هجن ها ته تو کان ماني ڇو گهران ها! هن جواب ڏنس ته ادا پوءِ اهڙو عقل ۽ علم ڪهڙي ڪم جو، جيڪو تنهنجو پيٽ نٿو ڀري سگهي.!

حليم بروهي گذاري ويو ۽ اسان کي علم واري شخصيت جي وڇوڙي تي افسوس ۽ ڏک ٿيڻ لازمي ڳالهه آهي، عاشق شاهه به تازو اسلام آباد ۾ ٿيل هوائي حادثي ۾ رباني راهه وٺي ويو، حليم بروهي ڪافي ڪالم لکيا ۽ ڪجهه ڪتاب به. هن جي طنز ۽ مزاح جو پنهنجو لطف هو، پنهنجو انداز هو، حليم بروهيءَ جو نالو تاريخ ۾ هميشه زنده رهندو ڇو ته هو پنهنجي ڪتابن ۽ لکڻين ۾ زندهه آهي پر جيڪي ماڻهو پئسي ڪمائڻ جي ڪڍ آهن، انهن جو ڇا ٿيو؟ اخبار جي ٻن يا ٽن لائينن جي خبر به انهن لاءِ وڏي آهي-

زرار جي مختصر لکڻي آئون عوامي آواز ۾ پڙهندو آهيان، ”نوٽ ڪرڻ جهڙيون ڳالهيون“ آئون کيس صلاح ڏيندس ته پنهنجي ڪالم جو نالو لکي ”نوٽ ڏيڻ واريون ڳالهيون!“

Courtesy: Sindhi Daily Awamiawaz, Sturday, July 31, 2010http://www.awamiawaz.com/2010/Aug/1st/Articls/02.htm

Haleem Brohi

اعجاز منگي

اهو ڏينهن ٻن وڏن حادثن وارو هو. هڪ اسلام آباد جو ايئرڪريش ۽ ٻيو سنڌي ادب جو ايئرڪريش!

ڪهڙن لفظن ۾ چئجي ته ڪهڙو حادثو وڏو هو؟ مارگلا جي هنج ۾ ڪري پيل هڪ جهاز جو يا ڪينٽ قبرستان جي ڪنڊ ۾ مٽيءَ ماءُ جي هنج ۾ حليم بروهيءَ جو هميشه لاءِ سمهي پوڻ وارو!

اسلام آباد ايئرڪريش تي ته ملڪ جون سموريون اخبارون ڀريل آهن پر حليم جي لاڏاڻي جي خبر صرف ڪلهي ڦاٽل ڪنجري جهڙين سنڌي اخبارن جي ڪنڊ ۾ شايع ٿي آهي. هو جيڪو پسون ۽ پيرونءَ واري وارياسي ديس جي  دامن تي ڪنهن اداس گل وانگر ٽڙيو ۽ پنجيتاليهن سالن تائين مخالف هوائن سان سينو ساهيندي ۽ پنهنجي سرهاڻ جي سخاوت ڪندي نيٺ پتيون پتيون ٿي وکري ويو. پر هن وطن ۾ هاڻي ڪو به اهڙو ڪوي ناهي، جيڪو هن جي لاڏاڻي تي ”ڪينٽ جي قبرستان ۾“ ويهي لڙندڙ سج جي لام سان پنهنجي اداس لفظن جو هڪ نوحو ٻڌي

حالانڪه هن ديس کي خبر هئڻ گهرجي ته هن جي پلئه هڪ اهڙو نقصان پئجي چڪو آهي، جنهن جي تلافي ممڪن ناهي. ڇو ته بروهي ته بيشمار آهن. پر حليم هڪڙو هو. بحيثيت اديب به هڪڙو. ۽ بحيثيت انسان به هڪڙو!

هو جيڪو پنهنجي وکري ٽائپ وجود ۾ هڪ ديو جهڙو دهشت ناڪ دماغ ۽ پنهنجي سيني ۾ پيار جي پريءَ جهڙي معصوم دل رکندو هو.

هُن جهڙا منفرد ماڻهو، هِن ڌرتيءَ جي دنيا ۾ ڪڏهن ڪڏهن ايندا آهن!

”هن ڌرتيءَ جي دنيا“ جنهن جي لاءِ حليم عمر خيام جي اها رباعي پڙهندو هو ته:

”دل چاهي ٿي ته هن ڌرتيءَ جي گولي کي

هٿن ۾ کڻي، ڀڃي ڀوري ڇڏيان

۽ وري ان جي مٽيءَ مان جوڙيان

هڪ اهڙي دنيا، جيڪا منهنجي دل جهڙي هجي!“

هن دنيا کي پنهنجي دل جهڙو بڻائڻ جي امنگ ۾ اچي هن قلم کنيو پر هو پاڻ سميت پنهنجي ديس جي تقدير جي تحرير کي تبديل نه ڪري سگهيو. هو جيڪو پنهنجي لاءِ چوندو هو ته ”خدا جنهن ماڻهوءَ تي ناراض ٿيندو آهي، ان کي هڪ کان وڌيڪ صلاحيتون ڏيئي ڇڏيندو آهي ته جيئن هو ڪنهن ۾ به ڪمال حاصل نه ڪري سگهي. ته جيئن هو صرف ڊوڙندو رهي. ڪڏهن هن پاسي ۽ ڪڏهن هُن پاسي!“ حليم جي سموري زندگي ائين گذري. هو جيڪو وڪيل هو پر قانون جي سلسلي ۾ ڪمپرومائيز نه ڪرڻ سبب هو بلا جو ذهين هوندي به وڪالت نه ڪري سگهيو. جنهن کي گذر سفر ڪرڻ لاءِ سنڌ يونيورسٽيءَ ۾ ملازمت ڪرڻي پئي ۽ ان جي مزاج ۾ سمجهوتي جي گنجائش نه هجڻ سبب هو يونيورسٽيءَ جي ڪنهن به شعبي ۾ ٽڪي نه سگهيو. هو ڪڏهن اي سي ٽو ۾ هوندو هو ته ڪڏهن ڪالوني آفيس ۾! ڪڏهن لائبرريءَ ۾ ته ڪڏهن اسٽوڊنٽ هاسٽل ۾! هو پاڻ کلندي چوندو هو ته ”اهو منهنجي لاءِ اعزاز آهي ته مون کي يونيورسٽيءَ ۾ وائيس چانسلر جي آفيس کان سواءِ باقي هر آفيس جي چارج ڏني وئي آهي“ هو جيڪو پاڻ تسليم ڪندو هو ته ”يونيورسٽي انتظاميا مون مان ڦاسي وئي آهي. هو مون کي جتي به موڪلين ٿا، مان اتي پنهنجو سسٽم هلايان ٿو“ ۽ يونيورسٽي انتظاميا هن جي محنت ۽ ايمانداريءَ جو اعتراف به ڪندي هئي. هو يونيورسٽيءَ ۾ هوندي ان سسٽم تي تنقيد ڪرڻ کان پاڻ کي روڪي نه سگهندو هو، جيڪو سسٽم هن جي نظر ۾ اونداهين جو حامي هو. هو جيڪو روشنيءَ جو سفير هو، تنهن تي آخر ۾ سنڌ يونيورسٽيءَ پاگل پڻي جي تهمت هنئي هئي. هو واقعي ديوانو هو. هو جيڪو پنهنجي دل کان سواءِ باقي ڪنهن شئي کي تسليم نه ڪندو هو.

۽ هن سان ادب ۾ به ائين ئي رهيو. ادبي دنيا هن کي مزاحيه ادب جو اسٽار ڪوٺيندي هئي ۽ هو  چوندو هو ته ”مان بنيادي طور تي تمام سنجيده ليکڪ آهيان“ ۽ هو هيو به! هن جو ناول ”اوڙاهه“ هن جي سنجيده ادب جو سڀ کان وڏو مثال آهي. جنرل ضياءَ جي آمريت دوران جڏهن فهميده رياض انڊيا ۾ جلاوطن هئي ۽ هن سنڌي ادب ۽ سماج تي انگريزيءَ ۾ هڪ ڪتاب لکيو هو ته ان ڪتاب ۾ سنڌي ادب ۾ ناولن جي حوالي سان هن صرف حليم بروهيءَ جي ”اوڙاهه“ جو ذڪر ڪيو هو. هن جو اهو ناول جيڪو اڃان تائين سنڌ نه سمجهي سگهي آهي.

۽ تاريخ جي بي سمجهيءَ واري دور جي اوڙاهه ۾ هو سڄي حياتي جلندو رهيو. هو جيڪو عظيم تخليقڪار هو، هن ۾ تلخي ان ڪري ئي آئي جو هن جي آس پاس جو سمورو ماحول بي سمجهيءَ وارو هو. هو ته شڪايت ڪندي اهو به چوندو ته ”سنڌي ماڻهن کي منهنجيون مزاحيه لکڻيون به سمجهه ۾ نه ٿيون اچن!“ هو ڪنهن اديب يا ڪنهن عالم جي حوالي سان جيڪڏهن ڪا چرچي واري ڳالهه ڪندو هو ته اهي عالم ۽ اديب هن سان سنجيده بحث ڪرڻ ايندا هئا!

پر سنڌي ادب جي مشهور رسالي ”سهڻي“ کان وٺي هن جون مزاحيه ڪهاڻيون مقبول رهيون. ادب دوست هڪ ٻئي کي رسالن ۽ ڪتابن ۾ شايع ٿيل شاعري ته پڙهي ٻڌائيندا آهن پر حليم بروهي اهو اديب هو، جنهن جون ڪهاڻيون ماڻهو هڪ ٻئي کي پڙهي ٻڌائيندا هئا.

هو جيڪو انگريزيءَ ۾ سوچيندو ۽ سنڌيءَ ۾ لکندو هو. تنهن کي آخر ۾ ان ڳالهه جو شدت سان احساس ٿيو ته هن کي پنهنجي ڏات سنڌي ٻوليءَ ۾ وڃائڻ نه کپندي هئي. ان ڪري هن آخر ۾ هڪ طويل انگريزي ناول تي ڪم شروع ڪيو. پر هن جي مزاج ۾ جذبات جو مقدار ايترو گهڻو هو جو جڏهن به هن کي ڪا ڳالهه ٺيڪ نه لڳندي هئي ته وري سنڌيءَ ۾ ان تي لکڻ شروع ٿي ويندو هو.

هو جيڪو سچ جو متلاشي هو. هو جيڪو سنڌ جو سقراط هو. ان کي سموري زندگي زهر پيئڻو پيو ۽ سقراط جيان هن جي دوستي هن ديس جي نوجوانن سان هوندي هئي. هو جيڪو عمر جي حوالي سان ننڍائي ۽ وڏائي ۾ اعتبار نه ڪندو هو. هو  صرف دوستيءَ ۾ يقين رکندڙ شخص هو. هو دوستيءَ ۾ صرف نيت جي صفائي ۽ دل جو خلوص ڏسندو هو. هو جيڪو چوندو هو ته سڀ ڪجهه ڊرامو آهي. هن قوم کي انقلاب ۽ قوم پرستيءَ جي نالي ۾ ”الو“ بڻايو ويو آهي. هن جي تاريخ، ٻوليءَ ۽ تعليم توڙي ادب تي الڳ ائپروچ هئي. هو چوندو هو ته هن سان سنڌي ٻولي ۽ تاريخ جا نام نهاد عالم ان ڪري نه ٿا ٺهن ڇو ته جيڪڏهن هو منهنجي ڳالهه مڃين ٿا ته انهن جي زندگيءَ جي سموري ڪئي ڪمائي ضايع ٿي وڃي ٿي. پر ڇا سچ کي سڃاڻي مرڻ جهڙو ٻيو ڪوئي اعزاز ٿي سگهي ٿو؟

اهڙي سوال تي هو صرف مرڪي پوندو هو. هن جي مرڪ نهايت خوبصورت هئي. هن جي مرڪ کي ڏسي ٿوهر ۾ ٽڙيل گل ياد ايندو هو. هن کي ملي به ته ٿوهر جهڙي حياتي!

هو هر جينئس وانگر پنهنجي ماحول ۾ مس فٽ هو. جڏهن هن کي چيو ويندو هو ته ”تون زماني سان ٺهي ڇو نه ٿو هلين؟“ تڏهن هو فورن جواب ڏيندو هو ته ”زمانو مون سان ٺهي ڇو نه ٿو هلي؟“

جيڪڏهن هو تاريخ جي بهتر دور ۾ پيدا ٿئي ها ته سنڌ جي عظيم تبديليءَ جي مهندار صف ۾ هجي ها. پر هن جي حوالي سان اها ٻنهي جي بدقسمتي هئي ته هو هڪ ٻئي لاءِ سڦل نه ٿي سگهيا. نه هو پنهنجي ديس لاءِ ۽ نه ديس هن لاءِ! هو جيڪو هيرو هو پر هن سان سلوڪ اهڙو ڪيو ويو، جهڙو راهه جي پٿر سان ڪيو ويندو آهي. هن جهڙا انسان ئي قومن جي ڳچين جا هار هوندا آهن پر هو انهن مظلوم هيرن مان هو، جن کي احساساتي حوالي سان ڪنڌ ۾ رسا وجهي گهليو ويندو آهي. هن جو ذهن ايترو آسودو هو، جيترو ڪنهن به غيرمعمولي ماڻهوءَ جو ٿي سگهي ٿو.

هن کي هڪ سائنسدان جو دماغ ۽ هڪ شاعر جي دل هئي! هو انهن ٻنهي انتهائن جي وچ ۾ پيڙهبو رهيو. هن جي زندگي پيڙا جو طويل داستان آهي. اهو داستان جيڪو هن ديس کي سنجيدگيءَ سان ٻڌڻ گهرجي!

هن جي حوالي سان ڳالهيون ايتريون گهڻيون آهن،جو اهي هڪ ڪالم ۾ سهيڙي نه ٿيون سگهجن. هن جي صرف تعارف لاءِ به هڪ ڪتاب جي ضرورت آهي. هو جيڪو  گوناگون شخصيت جو مالڪ هو. هن جي ذات جا اڪيچار پهلو هئا.

هڪ پهلو انقلابي وارو. ٻيو پهلو اديب وارو. ٽيون پهلو قوم کي تعليم جي حوالي سان نئين شعور ڏيڻ وارو. چوٿون پهلو ان معصوم ٻار وارو جيڪو ڪڏهن به وڏو نه ٿيو. هو واقعي اهڙو انسان هو، جنهن کي لطيف جو اهو شعر دل جي پوري امنگ سان ارپي سگهجي ٿو ته:

”ڪوڙين ڪايائون، تنهنجيون لکن لک هزار

جيءُ سڀ ڪنهن جيءَ سين، درسن ڌارئون ڌار

پريم تنهنجا پار، ڪهڙا چئي ڪهڙا چوان!؟“

هن جا ڪيئي روپ ۽ ڪيئي رنگ هئا. ۽ هن جو هر روپ ڀرپور هو.

جهڙي طرح مرزا غالب کي پنهنجي دور کان شڪايتون هيون، تيئن هي به شڪون سان ڀريل باجو هو!

اهو باجو جيڪو خاموش ٿي ويو.

جنهن ۾ ماٺ ٿيڻ وقت به سوين هزارين نوان سُر هئا!

سي سڀ سر خاموش ٿي ويا!

غالب ڪيتري نه ڏک مان چيو هو ته:

”غالب خسته ڪي بغير ڪون سي ڪام بند هين؟“

هن جي هلي وڃڻ تي ته ڪو ڪهرام به نه ٿيو!

هاڻي حيدرآباد ۽ ڄام شوري جي گرمين ۾ ڪنهن کي نظر نه ايندو، اهو ويسٽرن اسٽائيل وارو ٽوپ پاتل ۽ پينٽ شرٽ وارو سنهڙو انسان جنهن جي رفتار جي ڀيٽ ۾ هيءَ ڌرتي ننڍڙي هئي!

هو جيڪو هنج جي هاٺيءَ وارو انسان هو. جيڪو  هن ديس جي ويران بن ۾ پنهنجيون ٻوليون ڇڏي اڏاميو ۽ ايئر کي ڪريش ڪندي نيرين وسعتن ۾ داخل ٿي اسان جي اکين کان الوپ ٿي ويو.

Courtesy: Sindhi Daily Awami Awaz, July 30, 2010

]]> http://thefocus.wordpress.com/2010/07/30/haleem-brohi/feed/ 0 Indus Asia Haleem Brohi http://thefocus.wordpress.com/2010/07/30/%d8%ad%d9%84%d9%8a%d9%85-%d9%84%d8%a7%d8%a1%d9%90-%da%87%d8%a7-%d9%84%da%a9%d8%ac%d9%8a-%d8%9f/ http://thefocus.wordpress.com/2010/07/30/%d8%ad%d9%84%d9%8a%d9%85-%d9%84%d8%a7%d8%a1%d9%90-%da%87%d8%a7-%d9%84%da%a9%d8%ac%d9%8a-%d8%9f/#comments Fri, 30 Jul 2010 14:38:31 +0000 Indus Asia http://thefocus.wordpress.com/?p=177 ]]> حليم لاءِ ڇا لکجي…..؟

عمر قاضي

”موت مسئلو ناهي، مسئلو حياتي آ“

منهنجو ويساهه سدائين ان مٿين سٽ تي رهيو آهي. پر پوءِ به جڏهن مون کي هن جي موت جي خبر منهنجي موبائل فون جي اسڪرين تي هڪ ”ايس ايم ايس“ جي صورت ۾ اڀري ته موبائل فون جو ننڍڙي اسڪرين تي هن جي تصوير اڀري آئي. هو جنهن کي مون اڪثر غصي ۾ ڏٺو هو. هن جو اهو غصو، هن جي اها ڪاوڙ هن جي لکڻين مان پڌري هئي. هن جي ان انداز کي ڏسي مون کي اڪثر اهو شعر ياد ايندو هو ته

”هڪڙي شاعر جو وطن

هن جون اکيون

هو سڪيءَ تي

سمنڊ جهڙي سار

ٿي هن کي اچي!

هو لکي ٿو لفظ

ڪيڏي خار

ٿي هن کي اچي!“

هن کي واقعي خار ايندي هئي. هن جو سنهڙو سڪڙو وجود ڪاوڙ ۾ ڪنهن چهبڪ وانگر وڪڙ کائيندو هو. هو اياز جي ان شعر جو عڪس هوندو هو ته:

”توکي ڪجهه آکڻ جي چاهيان

شبدڪوش ۾ لفظ نه آهن

ڪچيون گاريون آهن.“

پر هو جيڪو حفيظ قريشيءَ وانگر ڪچيون نه پر پڪيون گاريون ڏيندو هو. تنهن جي موت جي خبر پڙهي، مان موبائل فون کي تڪيندو رهيس ۽ ان جي اسڪرين تي هن جو مسڪرائيندڙ چهرو اڀري آيو.  هن جي چهري تي هڪ معصوم مرڪ هئي. بلڪل اهڙي جهڙي ننڍڙن ٻارن جي مک مٿان هوندي آهي.

۽ مون کي ياد اچڻ لڳي هن سان اها آخري ملاقات! هو حيدرآباد ۾ روڊ تي بيٺي مون کي ٻڌائڻ لڳو ان مغربي اديب جي باري ۾ جنهن هڪ مالهيءَ کي صوف جي سڪل وڻ ۾ لوهه جون ٽي ڪليون ٺوڪيندي ڏٺو. ان اديب مالهيءَ کان پڇيو ته ”هي ڇا پيو ڪرين؟ هي وڻ ته سڪي سڙي ختم ٿي ويو آهي.“ مالهيءَ اديب کي جواب ڏيندي چيو ته ”هي وڻ مري نه ويو آهي. هي وڻ گهري ننڊ ۾ هليو ويو آهي. مان هي ڪليون هڻي هن کا جاڳائي رهيو آهيان.“ ان اديب پنهنجي آتم ڪٿا ۾ لکيو  آهي ته ”مون کي اهو مالهي ديوانو لڳو. پر جڏهن مان ڪجهه وقت کان پوءِ ان باغ وٽان گذريس ته مون کي اهو ڏسي حيرت ٿي ته اهو وڻ جيڪو سڙي ختم ٿي چڪو هو. تنهن ۾ نوان گونچ ڦٽا هئا ۽ ڪجهه وقت کان پوءِ مون ان ۾ گل ٽڙيل ڏٺا ۽ پوءِ ان ۾ ڦل به لڳا!“ اهو اديب مالهيءَ ۽ صوف جي سڪل وڻ مان ايترو ته انسپائر ٿيو جو هو جيڪو عمر جي آخري حصي ۾ پنهنجي آتم ڪهاڻي لکڻ جي تياري ڪري رهيو هو، تنهن پاڻ کي صوف جو سڪل وڻ سمجهي پاڻ کي ذهني طور تي تيار ڪيو ۽ ان وقعي کان پوءِ هن سڄا سارا ٽي ناول لکيا. هن اهو به لکيو ته اهي ٽي ناول مون پنهنجي دل ۾ ٽن ڪلين وانگر کوڙيا آهن.“ اها ڳالهه ٻڌائيندي ۽ روايتي سنڌي اديبن کي هڪ عدد پڪي گار ڏيندي حليم مون کي چيو هو ته ”هنن کي ڏس! هنن مان اڪثريت جي واتن ۾ عاج  جي ٻٽيهي آهي. ان مان ته اهو ٿو ٿابت ٿئي ته انهن کي ٽي نه پر ٻٽيهه ڪليون لڳيون آهن پر پوءِ به انهن ۾ ڪوئي پن سائو نه ٿيو آهي.“

هن جي اها ڳالهه ٻڌي مون کي شيخ اياز جو جملو ياد آيو هو ته ”ڇا پلاسٽڪ جي ٻٽيهيءَ ۾ عقل جي هوڙ هوندي آهي؟“

۽ اڄ جڏهن مان حليم بروهيءَ جي باري ۾ لکي رهيو آهيان ته مون کي هن جي مٿين ڳالهه به ياد آئي آهي ۽ مون کي اهو به محسوس ٿيو آهي ته ”هو ماڻهوءَ جي روپ ۾ صوف جو اهو وڻ هو، جنهن جا پن آخر تائين ساوا رهيا ۽ جيڪو آخر تائين ڦل ڏيندو رهيو.“

حليم بروهيءَ جي باري ۾ گهڻو ڪجهه لکي سگهجي ٿو. پر ڇا لکجي؟ هن پاڻ ايترو گهڻو لکيو ۽ جيترو به لکيو، شاندار لکيو. هن جي لکڻين جي وڏي خوبي اها هئي ته هن هڪ وقت ڪيترن ئي موضوعن تي مختلف انداز سان لکيو. اڃان پنهنجي گذريل ڪالم ۾ مون حليم بروهيءَ کي ياد ٿي ڪيو. جڏهن عورتن جي حوالي سان لکندي مون کي حليم بروهي ياد آيو هو ته مون هن جي باري ۾ اهي لفظ لکيا هئا ته ” سنڌي ٻوليءَ جي ذهين ۽ مزاحيه ليکڪ حليم بروهيءَ لکيو آهي ته ”زال مڙس جو رشتو دنيا جو غيرت کان بلند رشتو آهي. هو جنهن وقت هڪ ٻئي سان وڙهندا آهن، ان ئي وقت جيڪڏهن مهمان اچي وڃن ته هو هڪ ٻئي سان ائين کير کنڊ نظر ايندا آهن، ڄڻ ته انهن جي وچ ۾ ڪجهه ٿي ئي نه رهيو هو!!“

اهڙيون ڳالهيون صرف حليم ئي لکي سگهندو هو. هو حقيقت کي اهڙي ته سڌي ۽ سولي انداز سان پيش ڪندو جو ماڻهوءَ جي چهري تي مڃتا جي مرڪ اچي ويندي هئي.

اڄ اسلام آباد ۾ جڏهن مان نيٽ تي سنڌي اخبارون پڙهي رهيو آهيان ته ان ۾ حليم جي موت جي خبر ۾ اديبن جي شرڪت جي حوالي سان لفظ پڙهي مون کي حليم جي اها ڳالهه شدت سان ياد اچي رهي آهي، جيڪا هو سنڌي اديبن جي منافقانه مزاج جي باري ۾ چوندو هو. ان ۾ ڪو شڪ ناهي ته حليم سنڌي ٻوليءَ جو تمام وڏو اديب هو پر روايتي اديب نه هجڻ سبب هن کي سنڌ ادبي لڏي وٽان ڪڏهن به موٽ نه ملي. هن کي ان ڳالهه جي ڪا پرواهه به نه هئي. پر ان جي باوجود هن جي ڪاوڙ ۽ غصي ۾ هڪ شڪايت ضرور هئي. اهڙي شڪايت، جنهن کي شڪايت ته نه پر ميار يا ان جهڙي ڪنهن معصوم ڪيفيت ۾ ڪنهن ٻي لفظ سان ياد ايندڙ ڳالهه چئي سگهجي ٿو. اهڙي ڳالهه جهڙي ڳالهه اياز سنڌي اديبن جي رويي جي حوالي سان هن هائيڪوءَ ۾ ڪئي هئي ته:

”هي جي پڙ پائن

ڀلا ڪنهن کي جيئري

ڇاتيءَ سان لائن؟“

سنڌي ادب جي نام نهاد سردارن ڪڏهن حليم کي ڇاتيءَ سان نه لاتو ۽ ڪڏهن هن کي پنهنجي ٻوليءَ جو بي تاج بادشاهه اديب ڪري نه مڃيو. ڇو ته هن جي مزاج ۾ منافقت لاءِ ڪا گنجائش نه هئي ۽ سنڌي اديبن جي سٿ ۾ ويهڻ لاءِ منافقت لازمي هوندي آهي.

ان ڪري هو سڄي حياتي اڪيلو رهيو. هن کي ڪڏهن به ادبي تقريبن ۾ نه ڏٺو ويو. هن ڪڏهن به ڪنهن ادبي عهدي لاءِ ڪوشش نه ڪئي. هن ڪڏهن به پنهنجو ادبي گروهه نه ٺاهيو. هو بنيادي طور تي هڪ باغي اديب هو. ان ڪري اڪيلو رهيو.

انسان هن دنيا ۾ اڪيلو آيو آهي ۽ اڪيلو وڃي ٿو. پر هن کي اڪيلائيءَ کان خوف ٿئي ٿو، ان ڪري هو پنهنجو الڳ حلقو ٺاهي ٿو. حليم ۾ اهڙو ڪو خوف نه هو. ان ڪري هن اڪيلائيءَ کي پنهنجي تقدير سمجهي قبول ڪيو ۽ هڪ فقير وانگر ان تي هلندو رهيو.

هن جي حياتيءَ ۾ هن کي اها مڃتا نه ملي، جيڪا هن جو حق هئي پر هاڻي هن مٿان مضمون لکيا پيا وڃن ۽ هن تي ڪالمن جي ڀرمار ٿيندي. ممڪن آهي ته هن جي ياد ۾ ڪي ادبي ميڙاڪا به منعقد ٿين ۽ انهن ۾ اهي ماڻهو معتبر ٿي ويهن، جن جو نالو ٻڌي به حليم جي تن، من ۽ بدن کي غصي جي باهه وڪوڙي ويندي هئي.

حليم تمام گهڻو ذهين ليکڪ هو. هو اهڙو اديب هو، جيڪي پنهنجي آئيندي کي اڳواٽ ڏسي سگهندا آهن. هن کي به اياز وانگر معلوم هو ته هن جا مخالف هن جي موت جا منتظر آهن ته جيئن حليم بروهي ماٺ ٿئي ته هو هن جي ساراهه ۾ لفظن جون الٽيون ڪرڻ شروع ٿي وڃن. اياز اهڙي رويي جي باري ۾ لکيو آهي. مان آخر ۾ حليم جي حوالي سان اياز جي ان اردو نظم کي اتاري رهيو آهيان ته:

”آج ڪيون پهول لاني لگي

اور عقيدت ڪي شمعين جلاني لگي

ميري برسي مناني لگي!

جائو جي جائو جي!

اپني بيوي ڪي رانون پي هاٿون ڪو گرمائو جي

اس ڪا سينا نگاهون سي برمائو جي

اب اشاعت گهرون مين ڪتابين ميري ڪوئي ڇاپي تو ڪيا

راکهه پي هاٿ تاپي تو ڪيا

مجهه ڪو پيمانا ئي وقت ناپي تو ڪيا

خاڪ سي لو لگائي تو ڪيا

ميري بسري هوئي گيت گائي تو ڪيا

پهول لائي تو ڪيا

اب تو آدهي صدي هوگئي هڊيون ڪو ٺٺرتي هوئي

قبر پر گائون ڪي چاندني ڪو نکهرتي هوئي

اواس ڪي آنسوئون ڪو بکهرتي هوئي!

اب مجهي انتظارِ شناسِ سخن هي نهين

پاسِ فن هي نهين

ڪوئي اپني لئي حسنِ ظن هي نهين“

”هن کان وڌيڪ حليم لاءِ ڇا لکجي؟“

مان سوچي رهيو آهيان

Courtesy: Sindhi Daily Ibrat, Friday, July 30, 2010

عقلمند

حليم بروهي

·  چريو ماڻهو پنهنجو پاڻ کي وڏو عقلمند سمجهندو آهي، مان پنهنجي ڳالهه پيو ڪريان، ٻين چرين جي نه.· زيب سنڌيءَ کي ڪنهن موبائيل تي نياپو ڏنو ته سٺو ليکڪ جسماني  نقص ۽ چريائپ جي ئي ڪري سٺو لکي سگهندو آهي ۽ جيڪڏهن هن ۾ اهي ٻه نقص  نه هجن ته هن جو سٺو ليکڪ ٿيڻ ناممڪن آهي. مون زيب کي جواب موڪليو ته سندس اهو دوست بلڪل صحيح آهي، مون ۾ جسماني نقص به آهن ۽ مان چريوبه آهيان. هن جواب ڏنو ته هو مون کي جينيس ليکڪ سمجهندو رهيو آهي. جواب ڏنومانس ته جينينس هجڻ ممڪن ئي ناهي، جيستائين چريائپ موجود ناهي. مان نٿو ڄاڻان ته زيب جو مون بابت هاڻ خيال ڇا آهي. مون وٽ ثابتي آهي، منهنجي ننڍپڻ کان ئي چريي هجڻ جي. پنهنجن سڀني ٻارن مان منهنجي ماءُ مون کي سڀني ٻارن کان وڌيڪ ڀائيندي هئي، ۽ پاڻ ڄاڻون ٿا ته ماءُ پنهنجن ٻارن مان ان ٻار کي وڌيڪ ڀائيندي آهي، جنهن ۾ ڪو نقص هجي. جن منهنجي ماءُ کي نه ڏٺو، جن جو واسطو منهنجي ماءُ سان نه پيو، يا جن کي منهنجي ماءُ نه وڻندي هئي، سي چوندا رهيا ته حليم کي سندس ماءُ کاريو. امان ڄاڻندي هئي ته حليم چريو آهي ۽ دنيا ۾ نه هلي سگهندو ۽ ضرور گند ڪندو، سو هو ڪري به ڇا ٿي سگهي، سواءِ مون کي پيار ڪرڻ جي

·  ورهاڱو، پارٽيشن يا اردو/هنديءَ ۾ بٽوارا جو مطلب مان هندستان کي ٽن حصن ۾ ورهائڻ ئي سمجهندو آهيان. هندستان جو مختلف حصن ۾ ورهائجي وڃڻ ڏکڻ ايشيا جو سڀ کان وڏو سانحو آهي. آخر ڪا ته خاص سهڻائپ، ڪا خاص ڳالهه هندستان ۾ هئي جو احمد شاهه ابدالي، غوري، غزنوي، نادر شاهه، بابر هڙئي هزارين ميل اڪري هندستان ڏانهن ايندا هئا.  اڄوڪا مسخرا تواريخدان جي ان زماني ۾ هجن ها ته چون ها ته هنن همراهن کي پنهنجو واپار وڌائڻ لاءِ سمنڊ ڏانهن رستو ٿي کتو يا هنن کي گرم پاڻي وٽ پهچڻ جي ضرورت هئي. جيئن انهن تاريخدانن اهي ئي سبب روس جي خلاف به ڏنا هئا. حقيقت اها آهي ته هندستان شيءِ ئي اهڙي هئي، جنهن ۾ قرب گهڻو هو. هندستان کي لڙاڪا، ويڙهاڪ، جهيڙاڪ ۽ ٺونشي باز ماڻهن ۽ ملڪن جا اڃا هٿ ئي نه لڳا هئا. هندستان ۾ ڪشش هئي، ڇڪ هئي، جا افغانستان ۽ ان جي اوڀر، اتر ۽ اولهه پاسي وارن ملڪن جي جنگجو ۽ ويڙهاڪ ماڻهن کي اگهاڙين پٺين وارن گهوڙن تي چڙهي اوڏانهن اچڻ تي مجبور ڪندي هئي، ۽ هو واٽ تي تباهي مچائيندا. ڦرلٽ ڪندا، قتل غارت ڪندا، هندستان ۾ دهليءَ تي حملو ڪري مڪمل بربادي جي شروعات ڪندا هئا. تڏهن نه عيسائيت هئي ۽ نه اسلام هو. انهن ماڻهن کي سنڌي تاريخدانن (تاريخدان پاندان مان نڪتل آهي) وٽ فقط مدل ۽ منگول نالا هئا، انهن خوفناڪ ماڻهن جون دراصل ٽي قومون هيون، جن مان هڪڙي قوم جو نالو وينڊال هو، جنهن تان انگريزي اکر وينڊلزم (غنڊه گردي) اڄ عام طرح استعمال ڪيو ويندو آهي. باقي ٻه نالا مون کي ياد نه رهيا آهن. انهن ٽنهي قومن مان هڪڙي قوم هندستان ڏانهن رخ رکيو، ٻي قوم پرشيا (ايران) ۾ گهڙي ان سهڻي ملڪ جو خانو خراب ڪيو ۽ ٽئين قوم ايران مٿان ڪئسپين سمنڊ وٽان لنگهي اڄوڪي اٽلي جي گادي واري شهر روم ۾ بادشاهه جي دربار ۾ پنهنجن گهوڙن تي چڙهيل ۽ اگهاڙيون ترارون هٿن ۾ کنيل گهڙي آئي، جتي بادشاهه ۽ درباري يا ته ڀڄي ويا، يا وري مارجي ويا، پر پنهنجو واسطو آهي هندستان سان.

·  ۽ اوهان کي ڄاڻ آهي ته مون جهڙا ليکڪ ڇو اچي پنهنجي ليکڪي/ليکڪ هجڻ مان ڦاٿا آهن؟ جنهن ٻوليءَ ۾ ڪا هڪڙي به سائنسي کوجنا اهڙي نه ٿي هجي، جا دنيا ۾ ڪنهن به شعبي ۾ انفراديت سان ڪم ايندي هجي، جنهن ٻوليءَ کي فقط اهي ئي ڳالهائي سگهندا هجن، جن جي اها پنهنجي ٻولي آهي، جنهن ٻوليءَ جي ڪافي اکرن ۽ تنهن ڪري گهڻن ئي لفظن جا اچار اهڙا آهن، جو ٻين ٻولين جا ماڻهو اهي اکر ۽ لفظ سکڻ کان خودڪشي ڪرڻ بهتر سمجهندا ۽ جنهن ٻولي ۾ ماڻهو فقط ڪچهريون ڪندا هجن، هڪ ساهيءَ ۾ لڳاتار ساڳئي وزن ۽ تور وارو پنجاهه سٽن جو لاڳيتو شعر پڙهندا هجن. جنهن ٻوليءَ ۾ فقط قصا، ڪهاڻيون، گشا پتا، آکاڻيون ۽ افسانه هجن. انهيءَ ٻوليءَ جي ماڻهن وٽ آخر ڪم ڪهڙو هوندو، سواءِ پنهنجن مون جهڙن ليکڪن جي نفسيات بڇڙي نموني چيري ڦاڙي ان تي آڏي ابتي نموني ٽيڪا ٽپڻيون ڪرڻ جي؟ جن فقط سنڌي لکي پڙهي آهي ۽ فقط سنڌي ئي ڳالهائي آهي، تن لاءِ سندن سنڌي ليکڪ ائين آهي، جيئن بائلاجي جي شاگرد لاءِ ميز تي رکيل اهو ڏيڏر جنهن کي وڍي ڪٽي ڏسندا آهن ته ان جا ڦڦڙ ڪٿي آهن، آنڊو ڪٿي آهي ۽ دل ڪٿي آهي؟ انهن ماڻهن ڪڏهن به ڪا ٽڪي آني واري ايجاد به نه ڪئي آهي، پر ڳالهيون ائين ڪندا، جيئن دنيا ۾ جيڪي ڪجهه آهي، سو سڀ ڪجهه هنن جو ڏنل، گهڙيل ۽ ٺاهيل آهي.

·  ابوالحسن جي سنڌي ڇا هئي؟ ڪنهن سنڌي لکندڙ ۽ پڙهندڙ اهو ڪتاب ڏٺو به آهي؟ عربي اکرن ۾ سنڌي لفظ لکڻ جي ڪوشش هئي، عربي ۾ ته ڏ، ڳ، ٻ، پ، ڃ، ڱ، ڄنڃ، مڱ، جهڙن اکرن ۽ لفظن جا اچار ۽ اکر آهن ئي ڪونه. سو ابوالحسن جي اها ”سنڌي“ ڇا هوندي، سا اوهان پاڻ سمجهي سگهو ٿا،  ڇو ته عربي ۾ ”گ“ ڪونهي، تنهن ڪري هن صاحب ”گ“ جي اچار لاءِ ”ڪ“ لکيو هو. هي جيڪي اوهان جا دانشور اوهان کي اسٽيج تان ليڪچر ڏيندا آهن ته ”بابا آڳاٽي سنڌي لکو“ سو هنن کان پڇو ته ”ابو الحسن واري سنڌي ته سڀ کان آڳاٽي هئي، سو اها سنڌي ڇو نه لکون؟“ هي  منجهي پوندا، ڇو ته هنن ابوالحسن وارو ڪتاب ڏٺو ئي ڪونهي.

·  اوهان سان مشڪل هيءَ آهي ته اوهان مثالن مان به نه سکندا آهيو، اوهان کي ڪو مثال ڏيڻ آهي رڍن اڳيان رباب وڄائڻ. مليشيا جي حڪومت آرڊر ڪڍي انگريزي ٻولي کي سرڪاري ۽ تعليمي ٻولي مقرر ڪيو آهي. هنن مليشيائي ٻوليءَ وارو جهنجهٽ ئي ختم ڪري ڇڏيو آهي، جنهن جي حيثيت هاڻ فقط ڳالهائڻ تائين محدود ڪري ڇڏي آهي. آمريڪا ۾ ماڻهن جو چڱو خاصو حصو اسپئنش ڳالهائيندو آهي، پر اتي جي سرڪاري ۽ تعليمي ٻولي انگريزي آهي. جيتوڻيڪ اتي ٻيون ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻهن جي به ڀرمار آهي.

· ۽ سنڌ ۾ رهندڙ هندن ڇا ڪيو هو؟ 1845ع ۾ جڏهن انگريزن جي جوڙيل ڪاميٽي سنڌي ٻوليءَ لاءِ اکر ٺاهي ڏنا، تڏهن بامبي سرڪار انهن ماڻهن لاءِ انعام (پئسا) رکيا، جيڪي انهن سنڌي اکرن ۾ ڪتاب لکڻ لڳا. چڱا خاصا هندو ماستر جيڪي اسڪولن ۾ انگريزي پڙهائيندا هئا سي به پئسن جي لالچ ۾ انگريزي تان هٿ کڻي سنڌي ۾ ڪتاب لکي پئسا ڪمائڻ کي لڳي ويا. اوهان کي وهم آهي ته هندستان ۾ سنڌي عروج تي آهي ۽ دنيا ۾ سنڌي ڳالهائيندڙ ڪروڙين آهن. غور سان چئني پاسي ڏسو، هڪڙو انگريزي پڙهائيندڙ پروفيسر (شايد نالو منگهارام هوس) ورهاڱي تي هندستان وڃي اتي انهيءَ پاڻ واري سنڌي اکرن ۾ سنڌي ادب جي تواريخ لکي. ان کان بهتر سنڌي ادب تي ڪو به ڪتاب لکيل ناهي ۽ ان ۾ تقريبن سڀئي حقيقتون بنا ڪنهن ڦڙٻاٽيءَ ۽ ٽرڙائپ جي لکيل آهن، پر ڪهڙي ٻوليءَ ۾؟ سنڌي ٻولي ۾ ۽ هو انگريزي جو استاد هو! گجرات سرڪار انهن سنڌي ليکڪن جي ڪتابن جو خرچ برداشت ڪندي هئي ۽ اوهان ڄاڻو ٿا ته پاڪستان ٺهڻ کان ڪجهه ڏينهن اڳ تائين هندو ڀائي بند/ڀائيبند دڪاندار پنهنجن دڪانن جو حساب ڪتاب گرمکي اسڪرپٽ ۾ به سنڌيءَ ۾ رکندا هئا. ها مون کي ذاتي ڄاڻ آهي، مان ننڍو هوس ۽ بابا پوليس ڪيسن جا فائل گهر کڻي ايندو هو، جيڪي مان ڏسندو هوس ۽ بابا سمجهائيندو هو ته اها سنڌي آهي جا سکن جي گرمکي اسڪرپٽ ۾ لکيل آهي. بابا اهي اکر ڀائي بندن کان پڙهائيندو هو.

خميس 16 اپريل 2009ع

http://www.docs.websol.biz/2009/Haleem%20Brohi/2009/16%20Apr%2009.htm

Courtesy: Sindhi Daily Kawish, Thusday, July 16, 2010

]]> http://thefocus.wordpress.com/2010/07/30/%d8%b9%d9%82%d9%84%d9%85%d9%86%d8%af/feed/ 0 Indus Asia http://thefocus.wordpress.com/2010/07/30/%d8%ad%d9%84%d9%8a%d9%85-%d8%a2%d8%af-%d8%ac%da%b3%d8%a7%d8%af-%d8%ac%d9%88-%da%aa%d8%a7%d9%88%da%99%d9%8a%d9%84-%d9%8a%d9%88%da%af%d9%8a/ http://thefocus.wordpress.com/2010/07/30/%d8%ad%d9%84%d9%8a%d9%85-%d8%a2%d8%af-%d8%ac%da%b3%d8%a7%d8%af-%d8%ac%d9%88-%da%aa%d8%a7%d9%88%da%99%d9%8a%d9%84-%d9%8a%d9%88%da%af%d9%8a/#comments Fri, 30 Jul 2010 14:08:21 +0000 Indus Asia http://thefocus.wordpress.com/?p=172 ]]> حليم! آد جڳاد جو ڪاوڙيل يوگي

گل محمد عمراڻي/حيدرآباد
هو سڄي ڄمارControversial   (متنازع) ئي رهيو. ننڍپڻ ۾ اسڪول ۾، ڪاليج، يونيورسٽي، وڪالت، يونيورسٽي ۾ نوڪري جي دوران ۽ آخر ۾ رٽائرمينٽ کان پهرين ۽ پوءِ به هن جي دل ۾ هڪ ٻار جهڙي معصوميت هئي، پر هن جي متحرڪ زبان ۽ قلم ۾ هڪ ٻه ڌاري تلوار جي تک ۽ ملير جي ساون مرچن جي ڪوڙاڻ هوندي هئي. منهنجي شناسائي هن سان هن جي انگريزي ۾ ڇپيل مختصر ڪتابڙنBook lets) ) جي ڪري اڳ ۾ هئي، پر ظفر حسن جي پرفيڪٽ پرنٽرز تي 1972ع ۾ باقاعده ٿي، جڏهن مون Ariel (انگريزي شعبي جو ساليانو رسالو) جو هڪ شمارو ايڊٽ ڪري، ان جا پروف پئي پڙهيا (تڏهين اسان جي پهرين ملاقات ٿي). هن جون اهي مرچن جهڙيون لکڻيوڻ ته انگريزي ٻولي جي عين مزاج مطابق هيون، پر سنڌي مزاج اڄ تائين اهڙين بي تڪليف چونڊڙين کي برداشت ڪرڻ پنهنجي صدين پراڻن نيمن ڪري بلڪل نه سکيو آهي. حليم کي هن حقيقت جو خود به ادراڪ هو ۽ پاڻ ڪٿي اهو چيو به اٿس ته، ”ڇو ته مان ادب جي عام وهڪ کان ڪجهه الڳ ئي رهيو آهيان، تنهن ڪري مون سان ٽريجڊي هيءَ آهي ته مون کي اهي به پڙهن ٿا، جن کي مان نٿو وڻان“. حليم کي تڪرار ۽ بحث مباحثو ڏاڍو وڻندو هو، اهو هن جي فلسفيانه مزاج ۾ هو، ۽ هو ڄاڻي واڻي Holy Cows   (مقدس ڍڳين) کي چهبڪ هڻندو هو. هن جي انهن گستاخ لکڻين جي ڪري اڪثر تنازعه ۽ تڪرار جنم وٺندا هئا، جنهن کي هو ڏاڍو enjoy ڪندو هو. هن ڳالهه ۾ ڪوبه وڌاءُ نه آهي ته جيترو منفرد ۽ بيباڪ هن سنڌي ۾ لکيو، اوترو ئي موثر ۽ وڻندڙ هن اردو ۾ به لکيو ۽ انهن ٻنهي ٻولين کان به وڌيڪ، بلڪه گهڻو سُٺو هن انگريزي زبان ۾ دل کولي لکيو، ۽ ان ٻولي تي هن کي مڪمل عبور حاصل هو. حليم پنهنجي باري ۾ چوندو رهندو هو ته، ”هن جي شخصيت ۽ لکڻين ۾ ڪوبه تضاد ڪونهي، ڇاڪاڻ هو رواجي ۽ عام ماڻهن وانگر وقت سان نِباهه ڪندڙ، مصلحت پسند نه آهي. هن جي زندگي ۽ لکڻين ۾ مڪاري، دروغ، دورنگي ۽ ٻهه رُوپيت نه آهي، ڇو ته هو منافقي کي پسند نه ڪندو آهي. جيڪو اندر ۾ سوچيندو ۽ محسوس ڪندو آهي، ان کي بنا ڪنهن رک رکاءَ جي، خلوص ۽ سچائي سان، بغير ڪنهن مصلحت جي، ايمانداري سان اظهاريندو آهي“. ها، ائين ضرور آهي ته گهڻو ڪري چڱن ڀلن جا پٽڪا لاهي به وجهندو هو، جيڪو ادبي تناظر ۾ ٻاهر ۽ انگريزي ادب ۾ ته هڪ عام معمول آهي، پر هت اسان جي مشرقي روايتن موجب ۽ ماحول مطابق اصل ۾ مستعمل ۽ مروج نه آهي، ۽ ان ڪري ئي گهڻن سکر ماڻهن جي بلڪل دل آزاري پنهنجين لکڻين ۾ ڪئي هوندائين. پاڻ سوچيندو ئي انگريزي ۾ هو ۽ لکندو وري سنڌي ۾. سندس دانسته غير مقبول، سماجي رويا به هن ديس جي ماڻهن کان قدري مختلف رهيا. حليم پاڻ چئي ٿو ته، ”مان ڳالهين کي سماجي، سياسي، ذاتياتي ۽ ٻين(Compartments)  ۾ ورهائي نٿو سگهان، ڇو ته اهي سڀئي ۽ مڙئي ڳالهيون هڪڙي ئي ۽ ساڳي ئي شخصيت جا ڌار ڌار زاويا آهن. اهو فساد بنيادي طرح سنڌي ڳوٺاڻي ذهنيت ۽ شهري ذهنيت جو تضاد آهي. مان جيڪو ڪجهه به نه آهيان، سو اهڙو ڪم ضرور ڪري ويندس جو منهنجو نالو سقراط، ارسطو ۽ افلاطون ۾ ڳڻيو ويندو. مون وٽ پنهنجي لائقي جي وڏي ثابتي هيءَ آهي ته مان اوهان مان نه آهيان“. واقعي هو اسان مصلحت پسند ۽ امن پرست ساري جڳ جو خير گهرندڙن، جڙي کي جس چوندڙن مان نه هو. هو ڪنهن آدجڳاد جو ڪاوڙيل يوگي هو.
Courtesy:  Sindhi daily Kawish, Friday, July 30, 2010

نواز بروهي/شاهپور چاڪر
اڃا اسان مارگلا جي پهاڙن ۾ جهاز حادثي ۾ اجل جو شڪار بڻيل انسانن جي غم واري سڪتي کان نڪتا ئي نه هئاسين ته سنڌ جي يگاني مفڪر ۽ نامياري مزاح نگار حليم بروهي جي دل جي دوري وگهي لاڏاڻي واري خبر برساتي موسم ۾ وڄ وانگي ڪڙڪي اندر ئي اڌ ڪري ڇڏيو. سنڌ جي شعوري سوچ لاءِ حليم بروهي جو وڇوڙو ڪنهن حادثي واري درد کان گهٽ ناهي. حليم بروهي سان منهنجي پهرين ملاقات ڪاوش جي هيڊ آفيس ۾ انهن ڏينهن ۾ ٿي هئي، جنهن وقت حليم سنڌ يونيورسٽي جو ملازم هوندي به تنهن وقت جي وائس چانسلر سان جنگ جوٽيو بيٺو هو ۽ يونيورسٽي ۾ ٿيندڙ ڪرپشن ۽ بدعنوانين خلاف پنهنجي نوڪري جي پرواهه نه ڪندي قلم واري ويڙهه وڙهي رهيو هو، تنهن وقت آئون ”خادم وطن“ اخبار ۾ لکندو هئس ۽ خادم وطن ۾ حليم بروهي ۽ اي آر شاهه واري ڦڏي جون خبرون سپر ليڊ ٿي ڇپنديون هيون. حليم کي سچ لکڻ ۽ منهن تي چوڻ واري جرم ۾ چريو قرار ڏئي ميڊيڪل بورڊ آڏو پيش ٿيڻ جو نادري حڪم ڏنو ويو، ليڪن هن شينهن مڙس بجاءِ نوڪري بچائڻ ۽ هيٺاهين وٺڻ جي مطالبو ڪيو ته وي سي کي به ميڊيڪل بورڊ آڏو پيش ڪيو وڃي، خبر پئجي ويندي ته ڪير ذهني مريض آهي. هن جي خودداري ۽ ايمانداري جي اها حد هئي جو سنڌ يونيورسٽي جي سيڪريٽ برانچ ۾ هئڻ باوجود هن جي نياڻي يونيورسٽي جي امتحانن دوران هڪڙي پيپر ۾ گهٽ مارڪون هئڻ سبب رهجي وئي هئي، سندس انهن ڳالهين تي زور هوندو هو ته پنهنجي محنت وسيلي قابليت ٺاهيو، سهارو محتاجي جو ٻيو نالو آهي. هن جي لفظن ۾، گفتگو ۾ اهڙي ته سچائي واري طنز هئي، جنهن کي سمجهڻ لاءِ حليم جهڙو ئي زماني جي آوي مان پچي نڪتل ذهن گهربل هو. هو چوندو هو، ”اسان جي سنڌي سماج ۾ چاپلوسي ڪلچر ناسور جيان پکڙيل آهي، جنهن مان نجات حاصل ڪرڻ تائين اسين ڪنهن به ريت ترقي نٿا ڪري سگهون“. حليم بروهي جي مزاح ۾ سنجيدگي، سچائي ۽ حقيقت پسند ڇلڪندي نظر ايندي آهي. هن جون لکڻيون پر اثر ۽ دل ۾ سانڍڻ جهڙيون آهن. حليم بروهي انهيءَ ڳالهه تي زور ڏيندو هو ته، ”پنهنجي دماغ کان ۽ پنهنجي طريقي سان سوچڻ شروع ڪريو، ٻين جي خيالن کي ڀلي پڙهو، ٻڌو ليڪن ڪجهه سمجهندا به ڪريو“! هو چوندو ته، ”لڪير جا فقير نه ٿيو، سنديون اکيون کوليو، پنهنجو رستو ٺاهيو“. هن بيماري دوران ڪڏهن به سرڪار کي علاج لاءِ اپيل نه ڪئي. سنڌ جي وڏي وزير قائم علي شاهه جو ڪلاس فيلو هئڻ باوجود ڪڏهن به کيس ڪنهن ڪم لاءِ نه چيائين، باقي ماڻهو ته پري جي سلام تي به سي ايم هائوس جي در تائين پهچندي دير نه ڪندا آهن. حليم سڄي سنڌ کي ڇڏي هليو ويو آهي، ليڪن هن جا دل کي وندرائيندڙ مزاح ڀريا ڪالم، لفظ ۽ ڪچهريون اسان کي سڄي زندگي سندس ياد ڏيارينديون.
Courtesy; Sindhi daily Kawish, July 30, 2010

هي ڪير مشڪرو آهي جيڪو منهنجو گنجو مٿو، منهنجي ڪياڙيءَ تي اڇا وار ۽ منهنجي ڏاڙهيءَ ۾ اڇن وارن جي گهڻائي ڏسي مون کي بزرگ ۽ پهتل سمجهي مونکي چوندو آهي ته، ”مونکي دعائن ۾ياد  رکجو“؟ هي مشڪرو ايترو به نٿو سمجهي ته منهنجو دماغ خراب ٿيو آهي، ڇا جو مان جي ڪڏهن دعا وغيره گهران به ته پاڻ لاءِ ڇو نه گهران ۽ هن مشڪري لاءِ ڇو گهران؟ ۽ هي مشڪرو پاڻ لاءِ پاڻ ئي دعا ڇو نٿو گهري؟ مان سندس جو نوڪر آهيان ڇا، جو هن پاران دعا گهرندو وتان؟ ۽ هي مشڪرو انڌو آهي ڇا، جو منهنجي اندر جا چهڪ نٿو ڏسي ۽ منهنجي فقط ظاهري ۽ ٻاهرين ائڪٽنگ ڏسي سمجهي ويٺو آهي ته مان بزرگ به آهيان ۽ پهتل به آهيان؟ ۽ هي مشڪرو اڪيلو ڪونهي، سڄي سنڌ اهڙن مشڪرن سان سٿي پئي آهي، جيڪي جيئرن کان ته دعائون گهراندا آهن پر قبرن کان به چڱائي جي اميد رکندا آهن. مان جي قبر ۾ هجان ۽ ڪو اهڙو مشڪرو منهنجي قبر تي بيهي مونکان نوڪري يا پروموشن وغيره گهري ته مان قبر مان نڪري کيس اهڙا پادر هڻان، جو ٻيهر منهنجي قبر جي ويجهو ئي نه اچي.

راڻي وڪٽوريا ذري گهٽ سڄي دنيا تي حڪومت ڪئي هئي، چرچل ٻي مهاڀاري جنگ کٽي ڏني، جارج واشنگٽن آمريڪا کي انگريزن کان آزاد ڪرايو، ائبرهم لنڪن ڪارن کي اڇن وارا حق ڏياري هڪڙي ائڪٽر هٿان قتل ٿي ويو، ڪينيڊي زال سان گڏ جلوس ۾ هزارين ماڻهن جي هوندي هڪڙي رائفل جي گوليءَ جو شڪار ٿي ويو، جنهن ڪاري پادريءَ اڇن کان حق وٺڻ لاءِ ”مون وٽ هڪڙو خواب آهي“ واري تقرير ڪئي هئي سو ڪورٽ کان ٻاهر ماڻهن جي هجوم ۾ رائفل جي گوليءَ سان قتل ٿي ويو، پر انهن سڀني مان ڪنهن هڪڙي جي به سندس مرڻ کانپوءِ ڪابه ”سالگرهه“ نه ملهائي وئي، ڪنهن هڪڙي جي به قبر کي ”درگاهه“ جو درجو نه ڏنو ويو، ڪنهن هڪڙي کي به آسمان سان نه ملايو ويو، ڪنهن هڪڙي کي به سندس مرڻ کان پوءِ عام ماڻهونءَ کان مٿي جو درجو نه ڏنو ويو، ۽ اهي سڀئي اهڙين قبرن ۾ دفن ٿيل آهن. جهڙيون عام ماڻهن جون هونديون آهن، ۽ هنن سڀني کي تواريخ جو حصو سمجهي ٽي وي تي فاڪس هسٽري ۾ گڏ ڪيو ويندو آهي. هنن مان ڪنهن هڪڙي کي به ولي يا انسانيت تي احسان ڪندڙ نه سمجهيو ويندو آهي. ۽ هتي ڇا آهي؟ ڪهڙا ماڻهو آهن جيڪي مري ويل ماڻهن جون سالگراهون ملهائيندا آهن ۽ ڪيڪ وڍي کائيندا ۽ کارائيندا آهن. بلڪل ائين جيئن جنهن جي سالگره پئي ملهائجي، سو پاڻ به خوش ٿي رهيو هوندو! ۽ مان سمجهي نه سگهيو آهيان ته سواءِ پنهنجي پيءَ جي، ”بزرگ“ ڪهڙي بلا جو نالو آهي؟ مان پاڻ فقط هڪڙو بزرگ سڃاڻان، ۽ اهو هو منهنجو پيءُ، جنهن ”ڇو“ ۽ ”ڇا“ سمجهائڻ بنان مونکي فقط اهو چيو هو ته، ”تون بدبخت آهين“. هن جا 1962ع ۾ چيل لفظ اڄ به منهنجي دل ۽ ذهن تي اڪريل آهن. مان ڄاڻان ٿو ته هن مونکي بد دعا نه ڏني هئي، ۽ هن مونکي فقط اها حقيقت ٻڌائي هئي، جا قدرت هن کي مون بابت ۽ منهنجي مستقبل بابت ڏيکاري هئي. مون لاءِ منهنجو پيءُ بلڪل ائين بزرگ آهي، جيئن اوهان لاءِ فقط اوهانجو پيءُ بزرگ آهي. پاڻ جو ايري غيري نٿو خيري کي فقط عمر ۾ وڏو ڏسي هن کي بزرگ سمجهندا آهيون، اها اسانجي دماغ جي خرابي آهي.اوهانجو ۽ منهنجو بزرگ فقط اهو سڳو پيءُ آهي.اهو چوڻ ته ”فلاڻو مون لاءِ منهنجي پيءُ جي برابر آهي“ وڏي نالائقي، آهي جو اها سٽ پيءُ جي حيثيت هيٺ ڪري ان ايري غيري نٿو خيري جي حيثيت ساڳي پيءُ جي حيثيت جي برابر ڪريو ڇڏي. ساڳي ڳالهه ماءُ بابت به آهي. ڪا به عورت اوهانجي ماءُ يا اوهانجي ماءُ جي برابر نه آهي سواءِ ان عورت جي، جنهن اوهان کي ڄڻيو آهي. اهي اوهان جون ڌيئرون يا پٽ ناهن، جن کي اوهان ڄڻيو ناهي.۽ انهن مجاورن جي پهچ ڪهڙي ۽ ڪيتري آهي، جو اوهان به مجاورن جي افعالن کي پنهنجو ڪندي فخر محسوس ڪندا آهيون؟ جسم کان روح جي ڌار ۽ الڳ ٿيڻ کي  ان جسم جو موت چئبو آهي.روح جي الڳ ٿي هليو وڃڻ کان پوءِ اهو جسم فقط هڏائون پڃرو رهجيو وڃي، قبرن جي مجاوري ڪرڻ به هڪڙو پيشو آهي. ۽ سنڌ ۾ اهو پيشو تمام گهڻي ترقي ڪري ويوآهي، پوءِ هڪڙو ٻيو تماشو به آهي. جيئرن جي فوٽن جا به مجاور آهن جيڪي انهن فوٽن کي پنهنجي عقيدو سمجهي ورهين جا ورهيه ماڻهن جي منهن ۽ ذهن تي هڻندا. جيسين اُهي فوٽي وارا ماڻهون فوت ٿين جنهن کان پوءِ انهن فوٽوئي فوتين کي وڏو مان ۽ شان ڏيندا.

دنيا ۾ سڀ کان ڏکي شئي، سڀ کان ڏکي ڳالهه، ۽ سڀ کان ڏکيو ڪم آهي اُٺ ٻڌڻ، ۽ سنڌ صوبي ۾ سڀ کان ڏکيو ڪم، بلڪ ناممڪن ڪم آهي، سنڌين جو ذهن سڌارڻ ۽ سندن سوچ بدلائڻ سنڌي ماڻهو پنهنجو ووٽ بجليءَ جي ان ٿنڀي کي ڏيندا آهن، جنهنکي پيپلز پارٽي جي ٽڪيٽ مليل هوندي آهي. پوءِ ان ٿنڀي ڀل غريبن جو ڪهڙو به بڇڙو حال ڪيو هجي ۽ اهو ٿنڀو ڀل پاڻ ڪروڙ پتي ٿي ويو هجي. سنڌين جو ذهن سڌارڻ ۽ سندن سوچ بدلائڻ آهي اُٺ ٻڌڻ. ماڻهن جي سوچ بدلائڻ جي ڳالهه ته علي قاضي ته ڪري پيو، پر علي صاحب ته اڃان اهو به نه ٻڌائي سگهيو آهي ته هو سنڌين جي ڪهڙي سوچ بدلائڻ ٿو چاهي ڇو ته سنڌين کي سوين سور ڏيئي، هنن کي بک ماري، هنن جا گهر ڦري ۽ ڊاهي پٽ ڪري پڇندا ته ”اوهانجو ووٽ؟“ ته سنڌي جواب ڏيندو ”پ پ لاءِ“. سنڌين جي سوچ ۾ جيستائين اهو پ پ وارو اُٺ ويٺل آهي، تيسين سنڌيءَ جو ذهن ڪابه ٻي ڳالهه سمجهڻ لائق ناهي. علي صاحب جون مونتي تمام گهڻيون مهربانيون آهن، پر مان احسان فراموش آهيان.

علي قاضي صاحب پهرين سنڌ صوبي جي سنڌين کي ٻڌائي ۽ سمجهائي ته سندن ڪهڙي سوچ هو صاحب بدلائڻ ٿو چاهي ۽ هنن جي ذهن جي ڪهڙي خرابي هو صاحب ڪڍي ڇڏڻ ٿو چاهي. ”محبت جو ڪتاب“ پوءِ جي ڳالهه آهي، پهرين هڪڙو ڪتاب ”نفرت جو ڪتاب“ نالي ڇپجڻ لاءِ رکجي جنهن ۾ هر اهو ماڻهو پنهنجي اندر جو ڏک، درد، ۽ باهه ڪڍي، جنهن پ پ جي جادوءَ جي اثر هيٺ پنهنجو روزگار، گهر، گهاٽ، اٽو، لٽو، اولاد، وٽو، زمين، وڃائي هن کي هزار رپيا ماهوار پنڻ تي هيرايو پيو وڃي.

پيءُ پنهنجي اولاد لاءِ اهو ٿرماميٽر آهي، جيڪو اولاد جي قسمت ٻڌائيندو آهي. پيءُ به ٿرماميٽر جيان ڇو ۽ ڇا ٻڌائڻ ۽ سمجهائڻ بنان اولاد کي فقط سندس مستقبل ٻڌائيندو آهي.

پهلي اُس ني مُس ڪها

ڦر تق ڪها، ڦر بل ڪها

اس طرح ظالم ني مستقبل ڪي ٽڪڙي ڪرديي.

(شفيق الرحمان)

Courtesy: Sindhi daily Kawish, July 29, 2010

حليم! تون نيٺ هليو وئين!! تو کي خبر آهي الائي نه، ته هن ڪاوش جي پنن تان آئون توسان پهريون ڀيرو مخاطب ٿيو هئس، ۽ پوءِ ڪاوش ۾ لکڻ جو سلسلو جاري رهيو.

حليم! تون الائي منهنجي ڳالهه ٻڌين پيو يا نه!؟… يار ڪن ۾ هيئرنگ ايڊ هڻ. ڳالهه ته ٻڌ حليم!…. حليم! حليم!… اجهو هي توکي خط لکندي، منهنجي موبائل فون تي، تنهنجي نمبر تان ڪال آئي آهي. تنهنجو نالو اسڪرين تي ڏسي گهڙي کن لاءِ تسلي ٿي ته تون جيئرو آهين. مون سان ”مذاق“ پيو ڪرين… پر ائين ڪونه هو، فون تي ميڊم جا سڏڪا هئا…..بس!

توسان مون کي ملڻو هو. هر هر ملڻو هو…. جام ڳالهيون ڪرڻيون هيون، جيڪي ڳالهيون پاڻ فون تي نه ڪري سگهندا هئاسون. تون سدائين پنهنجو هيئرنگ ايڊ وڃائي ويهندو هئين. آخري ڀيرو به منهنجي ڳالهه ٻڌڻ  کانسواءِ تو مسلسل مونکي پئي چيو…. ”تون سٺو پيو لکين….. سٺو پيو لکين، پر ياد رک تون هڪ ڏينهن مون وانگر پڇتائيندين“…..

معصوم حليم! توکي ماڻهو چيڙاڪ جا لقب ته ڏيندا هئا پر تنهنجي معصوميت کي ڪنهن ماڻهو ڪونه سمجهيو. تون جيڪو موبائل فون به ٻين ماڻهن کي ائين چئي ڏيڻ جي ڪوشش ڪندو هئين ته، ”تون رکي ڇڏ، مون انهيءَ کي جام استعمال ڪري ورتو آهي“…. ”لا ابالي“، ”بي پرواهه“ جا لقب به هتي ”علامه“، ”شمس العماءَ“، ”دانشور“ جي لقب جيان ورهايا ويا آهن. حليم! تنهنجي لا اُبالائي ۽ بي پرواهي ڪنهن ڏٺي هئي!؟… ان ڏينهن تو بي پرواهي ۾ مون کي چيو ته، ”مون کي مسواڙ جو گهر وٺي ڏي قاسم آباد ۾، آئون هي گهر انهن کي ڏيڻ چاهيان ٿو، جيڪي هن گهر تي قبضو ڪرڻ چاهين ٿا… آئون ته هن گهر ۾ ڪافي رهي چڪو آهيان…. هاڻ ڀلي ٻيا اچي رهن“. ماڻهن کي نه تنهنجي کهرائي جو، نه تنهنجي گهرائي جو، نه ئي تنهنجي معصوميت جو پتو پئجي سگهيو، ان ڪري ته سڄي ڄمار سنگباري سهندو رهئين. هلو! هاڻي ته پٿر بازي ٿي ختم.

”ٿم گيا شورِ جنون، ختم هوئي بارش سنگ“.

توکي هميشه ڊپ رهندو هو ته جيڪو تنهنجي ويجهو ايندو، سو اڪيلو ٿي ويندو.تڏهن ئي ته تو مون کي چيو هو ان ڏينهن ته، ”رومن اسڪرپٽ جي حق ۾ لکي تو ڇا ڪيو آهي؟ پنهنجي لاءِ دشمنيون وڌايون اٿئي، هاڻي توکي هي اڪيلو ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا“.

تون پنهنجي ويسٽرن ويزن ۽ اسٽائيل ۾ هونئن ئي الڳ هئين. تون پنهنجي مطالعي ۾ به پنهنجي مزاج جيان منفرد ۽ الڳ هئين. تنهنجي اڪيلائي تنهنجو پيڇو ڪندي آئي ۽ ڀري تري شهر، ادبي حلقن کان وٺي گهر تائين، صبح کان شام، ڏينهن کان رات تائين اڪيلائيون، تون جسماني طور ڪمزور ۽ باقي ميڊم!! خالي خالي گهر….. تنهنجي انهن اڪيلائين جو سبب ڪهڙو هو؟ فقط سچ ڳالهائڻ ۽ اڳ ۾، ايڊوانس ۾ ڳالهائي ڇڏڻ، جنهن کي سمجهڻ لاءِ روايتي نصابي ذهن تيار نه هئا. ان ڪري تنهنجون ڳالهيون دل ۾ تسليم ڪندي پرائيوٽ ڪچهرين ۾ مڃيندي به انهن ڳالهين جا انڪاري هئا.

تنهنجون سچيون ڳالهيون ماڻهن کي منهن نه پيون… پر مون کي پڪ آهي ته علم جي ابن کي تنهنجون ڳالهيون هڪ ڏينهن پبلڪ ۾ تسليم ڪرڻيون پونديون. حليم! تون ويندي ويندي، سنڌ جي الائي ڪيترن نوجوانن کي پنهنجي لکڻين جي ان جادو ۾ ڦاسائي وئين، جيڪي لکڻيون جملي جملي ۾ هٿوڙا کڻي انهن ذهنن جي زنگيل سانداڻ لڳنديون هيون، ۽ ذهن جا سانداڻ زنگ، ڪٽ مان نڪري چمڪڻ لڳندا هئا.

ڪالهه ئي هڪ نوجوان جي آيل اي ميل پئي پڙهيم، لکيائين ته؛ ”حليم! مون کي ابتو سوچڻ تي مجبور ڪري ڇڏيو آهي“.

حليم ڇا اها تنهنجي مڃتا ناهي!؟ ۽ اهڙا هزارين نوجوان آهن، جيڪي تو تائين سڌو پهچي نه سگهيا پر اهي ڪنهن نه ڪنهن حوالي سان توسان گڏ هئا ۽ ايندڙ وقت ۾ به هو تنهنجون لکڻيون کڻي تنهنجي ئي ڳالهه جي تسلسل ۾ دليل ڏيندا.

تو مونکي پنهنجي آخري ڪال تي چيو هو ته؛ ”حيدرآباد اچين ته مون سان ضرور ملجان“، آئون توسان حيدرآباد ۾ هوندي به ڪونه ملي سگهيس. مون کي ڪهڙي خبر ته توکي ايتري تڪڙ هئي…. تو ته ڪڏهن ڪچهري ۾ مون سان موت جو ذڪر ئي نه ڪيو…… سدائين، سنڌي ماڻهن کي انگريزي سکڻ گهرجي، رومن لپي تي وڃڻ گهرجي، سنڌي ادب ۾ ادب جي نالي ۾ پيل ڪچرو ضايع ٿيڻ گهرجي، فلاڻن فلاڻن، سنڌ جي هنن شاهڪار ڪتابن جو ٻيڙو ڇو ٻوڙيو آهي؟ جهڙيون ڳالهيون ڪندو هئين.

تو ته پنهنجي ڏاهپ ڀري ”چريائي“ سان پنهنجي لکڻين ۾ نالا کڻي نشاندهي ڪئي ته هنن هنن ماڻهن ادب ۾ ادب جي نالي ۾ هيئن ڪيو آهي، هونئن ڪيو آهي، جنهن جو حق هنن کي نه هو… نه ته پاڻ وٽ نالا نه کڻي ڪک رکڻ جي پراڻي ادبي ۽ سماجي روايت آهي. حليم تون زندگي ۾ به ڪنهن جي ڪونه ٻڌندو هئين، هاڻ به ڀلي نه ٻڌ!! پر توکي ٻڌايان ٿو… تون سنڌ جو واقعي اهو جينئس هئين، جنهن کان اڌا گابرا پڙهيل ”قلمي ڪاٽڪو“ لهرائيندا هئا. جن وٽ تنهنجي ڳالهين کي رد ڪرڻ لاءِ ڪو دليل نه هو، نه ئي تنهنجي اخباري صفحن تي رجسٽر ٿيل دليلن کي هو ايندڙ عرصي ۾ رد ڪري سگهن ٿا، بلڪه هنن کي ته ايندڙ نسل خود رد ڪندو، ۽ توکي اهو نسل پنهنجائپ بخشيندو.

حليم! تو جنهن سنڌي ادب ۾ مزاق ۽ مسخري کي ڦٽو ڪري، ”مزاح“ جي صنف ڏني ۽ اهو به انٽيليڪچوئل مزاح، ماڻهن کي الائي خبر آهي يا نه! تون نقشا گرافي به ڪندو هئين، شايد تنهنجي هٿن سان ٺهيل قديم سنڌ جا ڪجهه نقشا شايد مون وٽ اڃان به محفوظ هجن.

تون به ايم ايڇ پنهور جيان واقعي شروعات کان انگريزي ۾ لکين ها ته ڪافي ماڻهن جي سنگ باري کان بچي وڃين ها… پر تو جهڙي معصوم ماڻهو کي ان جو احساس به آخري ڀيرو ٿيو، پر خير!! ٿي سگهي ٿو ته تنهنجون لکڻيون دير اوير ڪير نه ڪير انگريزي ۾ ترجمو ڪري… تون سدائين چوندو هئين ته سٺي لکڻي کي ڪنهن اسڪرپٽ جي ضرورت نه هوندي آهي، اها پنهنجي قوت سان اسڪرپٽ کان جمپ ڏئي، ٻولي کان ٻاهر نڪري، ٻي هنڌ شفٽ ٿي سگهي ٿي. تنهنجون لکڻيون به اها قوت رکنديون هيون، اڄ به تنهنجي پڄاڻان انهن ۾ اها ئي قوت آهي، ۽ سڀاڻي ضرور اهي ڪنهن ٻي زبان ۾ هونديون.

عجيب ماڻهو حليم!! توکي زندگي ۾ ڪڏهن به اها تمنا نه رهي ته ڪير توتي لکي، ڪير توکي مڃتا ڏي، ڪير ايوارڊ ڏي، ڪير ادبي پڳون پارائي. بي پرواهه حليم! تڏهن ئي ته تو پنهنجي موت تي اڳ ۾ ئي لکي ڇڏيو هو. جڏهن تو پنهنجي ئي موت تي اڳواٽ لکي ڇڏيو هو ته پوءِ آئون تنهنجي موت تي ڪيئن ٿو لکي سگهان…

ان ڪري حليم! هي جيڪو به لکيو اٿم، سو تنهنجي حياتي جي ٻي فيز تي لکيو اٿم. ٻڌين ٿو حليم!! يار تون ڇا ٻڌندين، تون ته نه هن زندگي ۾ ڪنهن جي ٻڌندو هئين، ته زندگي جي هن فيز ۾ منهنجي ڇا ٻڌندين….خوش رهو يار حليم!

Courtesy: Sindhi Daily Kawish, July 29, 2010

منوج ڪمار
پيارا حليم  مونکي پڪ آهي ته تون جتي ويو آهين، اتي خوش هوندين ۽ مونکي اها به پڪ آهي ته جنهن مالڪ حقيقي وٽ تون ويو آهين، اهو به توکي پاڻ وٽ موجود ڏسي خوش هوندو. مونکي تنهنجي هن دنيا ۾ نه هجڻ واري خبر منهنجي دوست لياقت ٿهيم مونکي ايس ايم ايس ذريعي ڏني. ”يار! حليم گذاري ويو“ وارو هڪ سٽ جو اهو مختصر جملو منهنجي مٿان هن سانوڻي مند ۾ وڄ جيان ڪري پيو. ائين ڪيئن ٿو ٿي سگهي؟ انهي خبر جي پڪ ڪيئن ڪريان؟ بجلي به بند آهي. ٽي وي به نٿي هلي ۽ انهيءَ وقت عزيز سولنگي جو فون اچي ٿو ۽ مونکي تنهنجي نه هئڻ واري خبر جي نه چاهيندي به پڪ ڪرڻي ٿي پئي

حليم!آئون پنهنجي مزاج ۾ ڏاڍو عقليت پسند آهيان، مونکي فطرت کان مٿانهين ڳالهين تي اعتبار گهٽ ايندو آهي  پر گذريل ٻن ٽن ڏينهن کان تون مونکي ڏاڍو ياد اچي رهيو هئين. منهنجي ڏاڍي دل پئي ٿي ته آئون صدر ۾ تنهنجي گهر شهزادي منزل تي اچي توسان ملان، جتي تون مونکي هميشه پيار سان ملندو هئين. اڃان مهينو کن اڳ جي ته ڳالهه آهي جو آئون پنهنجي پٽ ڪبير کي تو وٽ وٺي آيو هئس ۽ پاڻ ويهي جهان جو ڳالهيون ڪيون. تو مونکي تڏهن چيو هو ته تون هاڻ انهيءَ انٽرويو لاءِ تيار آهين، جنهن لاءِ مون توکي ڪافي وقت کان منٿون پئي ڪيون. منهنجي خواهش هئي ته انهي انٽرويو ۾ تنهنجي زندگي جي سڀني رخن تي ڳالهائجي. تنهنجي ذاتي زندگي کان وٺي تنهنجي ادب ۽ لسانيات تي ڪيل ڪم تي، پر اهو انٽرويو نه ٿي سگهيو ۽ تنهنجي شخصيت ۾ جهاتي پائڻ جي اها خواهش اڌوري رهجي وئي. مون توسان انهيءَ ڪري به ملڻ پئي چاهيو جو اڄ کان هفتو پوءِ يعني 5 آگسٽ تي تنهنجو جنم ڏينهن هو. انهيءَ ڏينهن تي تون 75 سالن جو ٿئين ها. مون تنهنجي جنم ڏينهن تي هڪ ڪالم پئي لکڻ پئي چاهيو. مون چاهيو پئي ته توسان ملان ته جيئن مونکي انهي ڪالم لاءِ اتساهه ملي. مونکي خبر نه هئي ته انهي ڪالم ۾ آئون ڇا لکان ها. پر مون انهيءَ ڪالم جو عنوان سوچي ڇڏيو هو. هونئن آئون عنوان ڪالم لکي پورو ڪري پوءِ ڏيندو آهيان، پر انهي ڪالم جو عنوان مون اڳواٽ سوچي ڇڏيو هو. انهي ڪالم جو عنوان هجي ها ”حليم بروهي جي اڪيلائپ جا پنجهتر سال“. اهو عنوان مون گارشيا مارڪئيز جي ناول جي طرز تي ڏنو پئي، جو مونکي سدائين لڳندو آهي ته تنهنجي زندگي اڪيلائپ جو هڪ وڏو سفر رهيو آهي. مون توکي ڪڏهن به هجوم ۾ ڪونه ڏٺو آهي. مون توکي ڪڏهن به ٻئي سان گڏ ويندي نه ڏٺو آهي. تنهن ڏينهن به جڏهن تون مونکي اوچتو فاران هوٽل جي سامهون ملي وئين ۽ مون چيو ته پاڻ هلي فاران هوٽل ۾ ڪچهري ٿا ڪريون ۽ تو ٿوري دير سوچي پوءِ حامي ڀري هئي. اتي ويهي تو مونکي ٻڌايو هو ته فاران هوٽل تنهنجي ناناڻن جي هئي ۽ تون اتي سالن کانپوءِ آيو آهين، ڇاڪاڻ ته تون شايد انهن سان ايتري ويجهڙائپ رکڻ نه پئي چاهيندو هئين.

مون توکي جڏهن به ڏٺو ته انهيءَ اڪيلائي ۾ ئي ڏٺو. پنهنجي گهر ۾ به تون دروازي وٽ انهيءَ ڪرسي تي اڪيلو ويٺو هوندو هئين. نيم اونداهي ۾ انهيءَ ڪمري ۾ هلندڙ ٽي وي جا عڪس تنهنجي چهري تي بدلجندا هئا. انهي ٽي وي جو آواز بند هوندو هو پر تون اها ٽي وي ڏسندو رهندو هئين، يا ٽي وي هلڻ ڪو بهانو هو ۽ تون بس پنهنجي خيالن ۾ گم هوندو هئين.

حليم! آئون ڄاڻان ٿو ته تون اڪيلو ڇو هوندو هئين. ڪافي وقت اڳي مون شيخ اياز جي هڪ سٽ پڙهي هئي. ”لليپٽ ۾ گليور ٿيڻ دنيا جي سڀ کان وڏي بدنصيبي آهي“. مونکي تڏهن انهي سٽ جو مقصد سمجهه ۾ ڪونه آيو هو. پر انگريزي ۾ ايم اي ڪرڻ دوراڻ مون جوناٿن سفٽ جو ڪتاب ”گليورز ٽريول“ پڙهيو هو، جيڪو برطانوي سماج تي هڪ خطرناڪ طنز هو. انهي ۾ لليپٽ ڄامڙن جو ديس هو، جن جا قد فقط ڪجهه انچن جا هئا. گليور حادثاتي طور ڄامڙن جي انهيءَ ديس ۾ وڃي نڪتو. اهي ڄامڙا جڏهن انهيءَ قدآور شخص کي ڏسن ٿا ته انهيءَ کان ڊپ کائيندي کيس هوش ۾ اچڻ کان اڳ ٻڌي ڇڏين ٿا ۽ کيس عذاب ڏيڻ شروع ڪن ٿا. انهيءَ ڪتاب پڙهڻ کان پوءِ مونکي احساس ٿيو ته ڄامڙن جي ملڪ ۾ قدآور ماڻهو جو جنم واقعي به سندس لاءِ بدنصيبي آهي. حليم! تون اهو قدآور ماڻهو هئين، جيڪو اسان ڄامڙن جي ملڪ ۾پيدا ٿئين. انهيءَ ڪري اسانکي توکان خوف لڳندو هو ۽ اسان توکي پاڻ کان الڳ ڪري ڇڏيو. تنهنجو ڏوهه اهو هو ته تو هن سماج ۽ هن سماج جي ادبي ۽ علمي ٺيڪيدارن جي چيل ڪوڙن کي مڃڻ کان انڪار ڪيو. اهي ڪوڙ جيڪي اسانکي سالن کان وري وري ٻڌايا پيا وڃن. انهن علمي ۽ ادبي ٺيڪيدارن کي جڏهن پنهنجا ڪوڙ ظاهر ٿيندي ۽ پنهنجون ڪرسيون لڏندي محسوس ٿيون ته هنن توتي الزام هڻڻ شروع ڪري ڇڏيا ۽ توکي اڪيلو ڪري ڇڏيو ۽ تون انهن سڀني ڳالهين کان بي نياز ٿي پنهنجي ئي ڌُن ۾ پنهنجي ئي رستي تي اڪيلو هلندو رهين.

حليم! ڪو وقت اڳ مون توتي ڪجهه لکيو هو. آئون هتي وري انهيءَ کي ورجائڻ هڪ دفعو ٻيهر چاهيندس.
”ائين ئي الڳ رهي حليم پنهنجي انفراديت قائم رکي ۽ اسان کي نه رڳو مزاح پر ٻين صنفن ۾ به شاندار شيون ڏنيون. حليم جي مزاح نگار واري روپ کان ته اسان سڀ واقف آهيون، پر گهٽ ماڻهن کي خبر آهي ته حليم جون انگريزي، اردو ۽ سنڌيءَ ۾ ٻيون به گهڻيون ئي لکڻيون آهن. هُن سنڌيءَ ۾ شعور جي وهڪري جي ٽيڪنيڪ کي استعمال ڪندي پهريون نفسياتي ناول ”اوڙاهه“ لکيو هو.  هن آرڪيالاجي تي به ڪافي لکيو. سندس هڪ ڪتاب قانون تي به آهي ۽ حليم سنڌيءَ لاءِ رومن اسڪرپٽ به جوڙيو ۽ جنهن کي مقبول ڪرڻ لاءِ هڙان وڙان ڪوششون به ڪيون. حليم عمر خيام جو اردوءَ ۾ ترجمو ڪيو ۽ رومن اردو ۾ شايد اهو واحد ڪتاب هجي. اسان مان گهڻا حليم جي نظرين يا حليم جي طريقي ڪار سان متفق نه به هجن پر اسان هن يگاني ليکڪ  کي نظر انداز نه ٿا ڪري سگهون. هو هڪ انارڪسٽ ئي سهي، جنهن پاڻ سماجي ۽ ادبي روايتن کي ٽوڙيو هجي. پر توهان انهيءَ جي جوڙيل نئين روايتن کان انڪار نه ٿا ڪري سگهو. انهيءَ Seeds ۾ هڪ هنڌ اهو به لکيو آهي ته، ”مان تاريخ جي ڪتابن ۾ زنده نه ٿو رهڻ چاهيان، مان ته ڏند ڪٿائي قصي وانگر زندهه رهڻ ٿو چاهيان، جو تاريخن جي عمر پنجاهه يا سٺ سال هوندي آهي، پر ڏند ڪٿائون هزارين سال رهنديون آهن.“

مون کي پڪ آهي ته توکي ڀلي اسان جا تاريخدان نظر انداز ڪري ڇڏين، تنهنجو ذڪر ڪٿي به نه ملي پر سنڌ ۾ تون هڪ ڏند ڪٿائي ڪردار جيان رهندين.

تنهنجو پنهنجو………..منوج

Courtesy: Sindhi Daily Kawish, July 29-30, 2010

سنڌ جو يگانو مفڪر، مزاح نگار، شاعر، ماهر لسانيات، ناول نويس ۽ خوددار شخص حليم بروهي ڪالهه حيدرآباد ۾ لاڏاڻو ڪري ويو. حليم سنڌ ۾ ظنز ۽ مزاج جي اقليم جو اڪيلو بادشاهه هو. حليم بروهيءَ جي وڇوڙي تي سڄي سنڌ سوڳوار اهي. حليم بروهي جو وڇوڙو سنڌي ادب جو ته تمام وڏو نقصان آهي ئي، پر حليم جي وڇوڙي سان سنڌ هڪ خوددار ۽ بيباڪ شخص کان به محروم ٿي ويئي آهي.

سنڌ جي ليکڪن ۾ حليم بروهي ئي واحد ليکڪ هو، جنهن جي لکڻ جو تسلسل برقرار رهيو. هو مني صديءَ  جي عمر جي آخري ڏهاڙن تائين به لکندو رهيو. حليم بروهي وٽ ڪوبه ”ماسڪ“ نه هو، هو اهڙو ئي هو، جهڙو نظر ايندو هو. سندس وڏي ۾ وڏي خوبي سندس خودداري هئي. هن دور ۾ ڪنهن اديب ۽ شاعر کي مٿي ۾ به سور پئجي وڃي ته ان جي سرڪاري خرچ تي علاج لاءِ اپيلون ڪيون وينديون آهن، پر حليم بروهيءَ جي زندگيءَ جو پويون حصو توڙي جو بيماريءَ ۾ گذريو، پر ”شال نه وڃي شان“ جي قائل حليم بروهيءَ ڪنهن جي به محتاجي نه ڪڍي. ڪيترائي قلمڪار پنهنجي لفظن جي حرمت وڪڻڻ لاءِ ”براءِ فروخت“ جي تختي کڻي وچ ”بازار“ ۾ بيٺل نظر ايندا، پر حليم بروهي آخر تائين ڪمپرومائيز نه ڪيو، نه ئي وٽس ڪا اهڙي تختي هئي. حليم بروهي منهن تي سچ چئي ڏيندڙ، بيباڪ شخص هو. حليم بروهي کي ڏکن سان گڏ خوش رهڻ ايندو هو، ايترو ته بلند حوصلو هئس جو پنهنجي ڏکن تي ٽهڪ ڏيندو هو.

حليم بروهي صرف مزاح نگار ئي نه پر هڪ لساني ماهر پڻ هو. هن سنڌي ٻوليءَ جي رومن انگلش اسڪرپٽ تيار ڪئي هئي ۽ سندس دليل اهو هو ته جيڪڏهن سنڌي زبان لاءِ رومن انگلش رسم الخط اختيار ڪئي وڃي ته سنڌي ٻوليءَ جي وجود کي درپيش خطرا ختم ٿي ويندا، پر اهو ٻوليءَ سان محبت گهٽ پر حليم بروهي سان بغض ايترو رهيو جو سنڌ جي ”اهل علم“ توڙي، لساني ماهرن جو،  ان اسڪرپٽ کي اختيار ڪرڻ ته پري جي ڳاهه، ان اسڪرپٽ تي بحث مباحثي جا دروازا ئي بند ڪري ڇڏيا. اهو بحث مباحثو ٿيڻ گهرجي ها، پر اسان جا عالم اڪابر حليم بروهيءَ جي دليلن کان ايترو ته خوفزده هئا، جو انهن ان معاملي تي بحث کي مناسب ئي نه سمجهيو.

حليم بروهيءَ جي وڇوڙي تي اسان ڏک جو اظهار ٿا ڪريون. هن وقت ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته حليم بروهيءَ جي تحريرن کي گڏ ڪري ڇپرايو وڃي، ته جيئن سندس ڇڙ وڇڙ تحريرون يڪجا ٿي محفوظ ٿي سگهن.

Courtesy: Sindhi Daily Kawish editorial, July 29, 2010

شوڪت حسين شورو

حليم بروهي جو گذاري وڃڻ سنڌي ادب مان مزاح جي في الحال پڄاڻي آهي. سنڌي ادب ۾ مزاح جي کوٽ کي حليم بروهي اڪيلي سر ڪنهن حد تائين پورو ڪيو هو. سنڌ ۾ اڳي وڏا چرچائي ۽ ڀوڳائي هوندا هئا، پر سنڌي معاشري ۾ جيڪا بدحالي، ٽوڙ ڦوڙ ۽ انارڪي پيدا ٿي آهي، تنهن ۾ چرچو ڀوڳ ختم ٿي ويو آهي. ”خوشي ۽ خريد وئي ويچارن وسري“ وانگر سنڌي ماڻهو پنهنجي هڻ پٽ ۾ ڄڻ مزاح جي حس کان محروم ٿي ويا آهن. جتي روئڻ پٽڻ روزمرهه جو معمول ٿي ويو هجي، اتي مزاحيه ادب لکڻ جوکم جو ڪم آهي. حليم بروهيءَ اهڙي مايوسي واري خشڪ ماحول ۾ اهو جوکم جو ڪم ڪيو ۽ بنان ڊپ جي ڪيو. هو عام پڙهندڙن ۾ برابر مقبول ٿيو، پر اسان جا عالم، اديب ۽ دانشور، جيڪي پنهنجو پاڻ تي ڳنڀيرتا طاري ڪرڻ جي ڪوشش ۾ رڌل هوندا آهن، تن کي حليم بروهيءَ جي اها حرڪت نه وڻي. جيڪڏهن اهي حليم بروهي کان الرجڪ رهيا، ته حليم پاڻ انهن کان ٻه رتيون ڪثر کانئن الرجڪ رهيو. هن جا خيال ۽ لکڻيون تڪراري رهندا آيا. هو سنڌي ٻوليءَ سان سندس دشمني نه هئي. حليم جنهن پنهنجائپ واري انداز ۾ اهي تڪراري ڳالهيون لکندو هو، ان تي سندس پڙهندڙ ڪڏهن چڙيا ڪو نه. ڪن اديبن ۽ عالمن حليم جي خيالن سان اختلاف ظاهر ڪيا، ته اهو اختلاف راءِ جو حق هر ڪنهن کي آهي. سنڌي ٻوليءَ کي بچائڻ ۽ دنيا ۾ ٽڙيل پکڙيل سنڌين ۾ سنڌي ٻوليءَ کي قائم رکڻ جو هڪڙو ئي طريقو آهي ته موجوده عربي-سنڌي صورتخطي کي بدلائي رومن اسڪرپٽ اختيار ڪيو وڃي. پر اها ڳالهه ايتري سولي ڪونهي، ڪنهن ٻوليءَ جو صدين کان مروج اسڪرپٽ بدلائڻ معمولي ڪم ڪونهي، سو به موجوده سياسي حالتن ۾ جڏهن سنڌ سان هر معاملي ۾ ناانصافي ۽ بي واجبي ڪئي پئي وڃي. اسڪرپٽ بدلائڻ ۽ سڄي ادبي ذخيري کي ان ۾ ڇپرائڻ وڏي خرچ جي ڳالهه آهي، جيڪو ڪهڙي حڪومت ڀريندي!

حليم بروهي ذاتي طور هڪ نرالو شخص هو، مصلحت پسندي ۽ منافقيءَ واري دور ۾ هو سڀني کان الڳ ۽ اڪيلو هو. هن لکڻ توڙي ڳالهائڻ ۾ ڪڏهن به ڪنهن کي راضي ڪرڻ، خوش ڪرڻ لاءِ مصلحت کان ڪم نه ورتو. حليم جنهن ڳالهه کي صحيح سمجهندو هو، ان جو اظهار ڪري ڇڏيندو هو، پوءِ ڀلي ڪنهن کي نه وڻي يا ڏکي لڳي، اها پرواهه ڪرڻ حليم بروهي سکيو ئي ڪو نه هو. هن جي ڳالهائڻ ۽ لکڻ ۾ حليم بروهي اهو ئي ساڳيو ۽ هڪڙو هو. فقط حليم بروهي ئي ڪنهن کي کل کل ۾ چئي سگهيو ٿي ته، ”تون مون کي نٿو وڻين“. حليم وٽ وڻڻ ۽ نه وڻڻ جا ڀلي پنهنجا ماپا هجن، پر ان ۾ رک رکاءُ يا منافقي نه هوندي هئي. حليم کي جيڪو ماڻهو نه وڻندو هو، ڀلي ان جا سبب ڪهڙا به هجن، هو ان کان هميشه الرجڪ رهندو هو. سندس لکڻ ۾ به اها ساڳي جولاني هوندي هئي. سنڌ يونيورسٽي جا پي ايڇ ڊي ڪيل ڊاڪٽر سڏائيندڙ استاد، خاص طور سنڌي شعبي جا پروفيسر ۽ سنڌي ٻوليءَ جا ماهر حليم بروهي جي طنز ۽ مزاح جي نشاني تي رهيا. ان جو هڪڙو سبب اهو هو ته حليم سنڌ يونيورسٽي ۾ نوڪري ڪئي هئي ۽ انهن پروفيسرن/ڊاڪٽرن کي ذاتي طور سڃاڻندو هو ته منجهن علمي اهليت ڪيتري آهي. ٻي ڳالهه اها هئي ته خود اهي پروفيسر صاحبان حليم بروهي جي خيالن ۽ ڳالهين کي ”چريو آهي“ چئي مذاق ۾ اڏائي ڇڏيندا هئا. نتيجي طور حليم بروهي به انهن سان ڪڏهن گهٽ نه ڪئي. ڪن دوستن جو چوڻ آهي ته حليم بروهي جو سنڌي ادب ۾ قدر ڪو نه ٿيو. حليم جيڪڏهن انگريزي ۾ لکي ها ته کيس نوبل پرائيز ملي ها ۽ جيڪڏهن اردو ۾ لکي ها ته سندس وڏو قدر ٿئي ها. اصل ۾ حليم بروهي پنهنجي لکڻ جي شروعات انگريزي ۽ اردو ۾ ئي ڪئي هئي، سنڌيءَ ۾ ته هن گهڻو پوءِ لکڻ شروع ڪيو. اردوءَ جا اهلِ زبان ٻي ڪنهن ٻولي ڳالهائيندڙ کي اردو جو اديب فقط ان حالت ۾ مڃيندا آهن ته هو ڄمڻ سان ئي پنهنجي مادري زبان کي ڇڏي چڪو هجي. پنجابي ۽ پٺاڻ، جيڪي اردو جا ناميارا شاعر ۽ اديب آهن، تن پنهنجي مادري زبان کي ڇڏي اردو کي هينئين سان لاتو، ان ڪري کين قبول ڪيو ويو. ائين ته ڪجهه سنڌي اديب اردوءَ ۾ لکندا رهيا آهن، عبدالقادر جوڻيجو ۽ نوالهديٰ شاهه کي اردو ڊراما ۽ امر جليل کي اردو ۾ ڪالم لکندي سال ٿي ويا آهن، تڏهن به هنن کي اردوءَ جو نه، پر سنڌيءَ جو ليکڪ ئي سمجهيو ويندو آهي. حليم بروهيءَ کي سنڌي ۾ لکڻ سبب پنهنجا پڙهندڙ مليا، جيڪي ساڻس پيار ڪن ٿا، کيس عزت ۽ نالو مليو، ڇا اها ڳالهه ڪنهن ايوارڊ يا وڏي عهدي کان گهٽ آهي! حيرت جي ڳالهه اها آهي ته ان احساس ڪمتريءَ جي هيءَ بيماري خود سنڌي ليکڪن ۾ آهي.

حليم بروهي هڪ سچو ۽ خوددار شخص هو، هن کي ڪنهن انعام اڪرام يا عهدي جي ضرورت نه هئي، نه وري هن ڪڏهن سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي کي اپيل ڪئي ته سندس سار سنڀال لڌي وڃي، يا سرڪاري خرچ تي سندس علاج ڪرايو وڃي. هن وقت سندس گذاري وڃڻ کانپوءِ اهو نهايت ضروري آهي ته سنڌ ثقافت کاتو يا سنڌي ادبي بورڊ حليم بروهي جي سمورن ڪتابن کي ٻيهر ڇپرائي پڌرو ڪري. ڪنهن ليکڪ کي ان کان وڌيڪ بهتر نموني سان خراج تحسين پيش ڪري ئي نٿو سگهجي.

Courtesy: Sindhi daily Kawish, Friday, July 30, 2010

ڪبير جي شاعريءَ جا حيات- سـُڌار پهلو

محمد ابراهيم جويو

ڀڳتي تحريڪ هندستاني اتهاس جي وچئين دور (700ع کان 1600ع) ۾ اڀري. اُنهيءَ جو بنيادي زور ٻن شين تي رهيو، هڪ پريم ۽ ٻيو ارپنا (Devotion) تي. اِنهن ٻنهي شين کي سڀ کان اعليٰ وجود(Supreme Being) تائين پهچڻ لاءِ ضروري ڄاڻايو ويو. هن تحريڪ جا سڀئي ڀڳت ”هيڪڙائيءَ“

کي مڃيندڙ هئا ۽ ان جو پرچار ڪندا رهيا. اِنهيءَ هيڪڙائيءَ واري تصور جي شروعات تي تاريخدانن ۾ اختلاف موجود آهي . هڪڙن جو چوڻ آهي ته اهو فلسفو ويدن مان ورتو ويو آهي، ۽ پهرئين ويد رِگ ويد جو پهريون حمدُ، خدا سان پريم بابت آهي. جڏهن ته ٻين جو خيال آهي ته اهو تصور هندستان ۾ مسلمانن جي اچڻ کان پوءِ پيدا ٿيو، جيڪي به هڪ خدا ۾ عقيدو رکندا هئا.

ڪن عالمن ۽ ڏاهن جو خيال آهي ته هيءَ تحريڪ ڀارت ۾ نئين سجاڳيءَ جي پهرين وڏي اُٿل هئي. هن تحريڪ جي اڀياس مان به ڄاڻ ملي ٿي ته اها پهرين مذهبي سڌارن جي تحريڪ هئي. هن تحريڪ جون خصوصيتون هن ريت آهن:

(الف) اُن هڪ خدا (برهم) کي پريم ۽ ارپنا وسيلي ريجهائڻ ۽ پائڻ تي زور ٿي ڏنو.

           اُن چيو ٿي ته خدا جي راضپي ۽ ويجهڙائي ماڻڻ لاءِ بتن جي پوڄا ۽ ٻين ظاهري رسمن جي ڪا گهرج نه آهي.

(ٻ)    اُن سڀني ذاتين ۽ برادرين ۾ برابريءَ جو پرچار ٿي ڪيو .

(ڀ)    اُن ٻڌايو ٿي ته سڀئي انسان، ذات پات، ڌرم ۽ مَسلڪ (Sect) جي فرق کان سواءِ، خدا جي نظر ۾ هڪ آهن.

هن تحريڪ سان جيڪي به ڀڳت ۽ سنت لاڳاپيل هئا، انهن پرچار لاءِ مڪانِي ٻولين کي ذريعو بڻايو، ائين سنسڪرت  ۽ عربي ٻولين جي پوتر هئڻ واريءَ دعوا کي رد ڪيو، جيئن پوءِ يورپ ۾ بائيبل جي ٻولين هيبريو ۽ لئٽن کي 1600ع ۾ رد ڪيو ويو. ٻوليون مذهبي گروهن جي ٿورائيءَ عوام جي گهڻائيءَ مٿان مڙهيون هيون، ۽ عوام کي ٻڌايو ٿي ويو ته اهي ٻوليون سندن ڇوٽڪاري جي واٽ سڌي ڪري سگهن ٿيون، ڇاڪاڻ ته اهي ”سگهارن آسمانن“ جون ٻوليون هيون. جيڪي به ڀڳت ۽ سنت هئا، انهن پنهنجين ڪچهرين، واعظن ۽ پنهنجي شاعريءَ ۾ اعليٰ انساني قدرن جو پرچار ٿي ڪيو، جن ۾ سچ، سهپ ، رحم، همدردي، حسن ۽ خير شامل هئا. انهن قدرن کي من جي صفائيءَ/اندر اُجار لاءِ لازمي قرار ڏنو ويو. انهن ڀڳتن جو چوڻ هو ته جيستائين ڪنهن به ڌرم سان لاڳاپو رکندڙ ماڻهو انهن قدرن جو ڌڻي نه آهي، اهو تيستائين خدا کي محسوس نه ٿو ڪري سگهي. هن تحريڪ جي ڪاميابيءَ ۽ عوامي مقبوليت پويان ڪيترائي عنصر ڪارفرما هئا.

پهريون: هيءَ تحريڪ هندستاني تاريخ جي وچين دور ۾ اڀري، ۽ اهو هندستان تي ٻاهرين حملن ۽ قبضن جو دور هو . اهي حملي آور ۽ قبضيگير گهڻي ڀاڱي مسلمان هئا، جن هندو مندر ڊاهي پٽ ٿي ڪيا، انهن هندن جي ديوين ۽ ديوتائن جا بت ڀڃي ڀور ٿي ڪيا. اُن بُهرانَ (Crisis) جي جواب جي هڪ صورت طور ڀڳتي تحريڪ بتن جي پوڄا وارو لاڙو گهٽائي پريم ۽ ارپنا واري روحاني مشق ۽ عمل وسيلي خدا تائين پهچڻ جي واٽ ورتي.

ٻيو: مسلمان هندستان جا حڪمران بڻيا، انهن زور ٿي ڀريو ته اسلام قبول ڪيو وڃي. جيڪي مسلمان نٿي ٿيا، انهن تي جزيو / ڏن مڙهيو ٿي ويو، ۽ عام ماڻهو غريب ۽ مسڪين هئا، اهي اهڙو ڏن ڀري نه ٿي سگهيا، نه ئي اهي پنهنجي ڌرم کي ڇڏي ٿي سگهيا. نتيجي ۾ وچون خير وارو ۽ بهتر ڀڳتيءَ وارو رستو لڌو ويو ۽ اُن جي عام ڪرڻ جو سعيو ڪيو ويو.

ٽيون: هندستان جا اعليٰ طبقا يا مٿيون ذاتيون، هيٺئين طبقي يا گهٽ ذات وارن سان غير انساني ۽ پوريءَ طرح ناانصافي ۽ اڻبرابريءَ وارو ورتاءُ رکندا هئا، ۽ هڪ طرح سان مٿين طبقن ۽ ذاتين جا غلام بنجي رهجي ويا هئا. جڏهن ڀڳتن ۽ سنتن سڀني مذهبن ۽ ذاتين ۾ برابريءَ جو پرچار ڪيو، ته اهي وڏيءَ اڪثريت سان ڀڳتيءَ ۾ شامل ٿيندا ويا.

چوٿون: عام ماڻهو، جيڪي غريب ۽ مسڪين هئا، ڳرن، وڏن خرچن وارين ۽ اجاين رسمن جون چٽيون ڀري نٿي سگهيا، انهيءَ ڪري کين ٻاون ۽ پنڊتن ۽ ملن ۽ قاضين جي ٻڌايل ڌرمي رسمن کان ڀڳتن ۽ سنتن جو ”پريم ۽ ارپنا“ وارو طريقو سولو ۽ سهنجو ٿي لڳو، ۽ اهو کين مالي بار به محسوس نٿي ٿيو.

پنجون: ڀڳت ۽ سنت سماجي براين ۽ اڍنگاين خلاف سگهارو آواز ٿي اُڀريا، جنهن هندستان ۾ نئين جان ۽ نئون اتساهه ڀري ڇڏيو هو.

ڇهون: هندو مت ۾ عقيدن تي ويچارڻ ۽ انهن جي عقلي ڇنڊڇاڻ جو رواج پيو، ۽ انهيءَ جو اخلاقي ۽ انساني نظر کان ڇيد ڪيو ويو، ته ڪهڙيءَ ريت ان کي سڀني لاءِ، خاص طرح عام ماڻهن لاءِ قبولڻ جوڳو بڻائجي. اهڙي مثبت سرگرميءَ ڄڻ ته هندستاني معاشري جي نئين سري کان اڏاوت ٿي ڪئي.

هن تحريڪ جي اهم ڪردارن ۾ شنڪر آچاريا، رامانُج، ماڌَو آچاريا، رامانند،ڪبيرداس ۽ گرونانڪ وغيره شامل هئا، جن مان پاڻ هتي ڪبيرداس بابت ڳالهه ڪنداسين.

اسان جي سنت ڪبير جي زندگيءَ بابت ڪو مڃيلُ تاريخي مواد نٿو ملي. ڪيترائي اختلافي رايا آهن، جن مان وڌ ۾ وڌ تاريخدان انهيءَ راءِ جا آهن ته کيس بنارس ۾ رهندڙ هڪ نيرو نالي ڪوري نديءَ جي ڪناري تان کڻي گهر آيو هو ۽ هن کي پالي وڏو ڪيو هئائين. اسان لاءِ پنهنجي ڄم ۽ نيپاڄ جي سڄيءَ عبرت سميت ڪبير اهو آهي جيڪو اڄ اسان وٽ پنهنجي فڪر جي روپ ۾ موجود آهي. اهو ڪبير جيڪو رت ۽ هڏ ماس جو بُت ته هو، پر اهو ڪڏهن جو ڊهي چُڪو؛ پر جيڪو ڪبير دوهن ۽ واڻين جي روپ ۾ اسان سان گڏ آهي، اهو اڃا تائين هڪ همعصر ۽ همسفر روشنيءَ جي صورت ۾ اسان سان گڏ آهي. اسين انهيءَ ڳالهه کي ايتري اهميت ڇو ڏيون ته اصل ۾ ڪبيرُ ڪير هو ــ وهانءَ جي ڏور ٻڌل يا اڻ ٻڌل ماءُ جو پٽ هو، هندو هو يا مسلمان؟ اسان کي، دراصل، اهو طئه ڪرڻ لازم آهي ته هن منشُ جاتيءَ (انسانذات) لاءِ ڪهڙو يوگدان ڏنو، ۽ پنهنجي وقت ۾ ڪهڙين قوتن سان گڏ هو. هُو غريب ۽ مسڪين طبقن جي پاسي هو يا استحصالي، ڦورو ۽ ڏاڍ روا رکندڙ طبقن جي پاسي هو؟ پڪ سان، جڏهن اسين ڪبير کي انهيءَ نموني جاچڻ لڳنداسين ته بهتر نتيجن حاصل ڪندڙن مان هونداسين، ۽ سندس زندگيءَ بابت اتهاس ۾ موجود اختلافن ۽ تضادن ۾ گهڙي، مُنجهي بيهي رهڻ بدران سولائيءَ سان اڳتي ويندڙن مان هونداسين.

اسين ڀڳت ڪبير جي شاعريءَ منجهان اها ڳالهه واضح طور محسوس ڪنداسين ته سندس دوهن ۽ واڻين ۾ سخت ۽ کُهري ٻولي استعمال ڪيل آهي. هُو پنهنجي دور جي مذهبي ريتن ۽ رسمن تي ٽوڪون ۽ چِٿرون ڪندي ڏسجي ٿو. ڀڳت ڪبير جي اهڙي رويي جي پرک لاءِ اسان کي سندس ٻالجتيءَ وارن ڏينهن کي به ڏسڻو پوي ٿو. هُو ڪو عام ۽ رواجي ٻار نه هو. جيئن ته هن کي پنهنجيءَ ذات پات جو ڪوبه پتو نه هو ، نه ئي دين ڌرم جو؛ انهيءَ ڪري، اهڙي سڃاڻپ جي اڻاٺ واري معاملي، هُن ۾ سماجي ويڳاڻپ پيدا ڪري ڇڏي هئي. هُن کي نه ته هندو قبولڻ لاءِ تيار هئا نه ئي مسلمان. هُن تي مندر جا توڻي مَسيت جا دروازا بند ئي رهيا هئا. هُن يعني ننڍڙي ڪبير لاءِ عيدون، ڏياريون/ هوليون ڪي ڌاريا ۽ اوپرا ڏڻ هئا. هن وٽ راند ڪرڻ لاءِ ڪي رانديڪا ته موجود ٿي سگهيا ٿي، پر راند ڪرڻ لاءِ ڪي به هڪ جيڏا دوست نه هئا. ڇاڪاڻ ته سڀئي مائٽ – هندو توڻي مسلمان – پنهنجن ٻارن کي ساڻس راند رهڻ کان روڪيندا هئا. هندو هُن کي اڇوت ڪري ڄاڻندا هئا، ۽ مسلمان کيس اِنڪاريءَ جو اولاد چئي ڌڪاريندا هئا.

عام طرح اهو ڏٺو ويو آهي، ته اهڙي سماجي اڪيلائيءَ سبب، ڪيترائي ٻار، ڪُل ڄمار اُپڙي ۽ اُسري نه سگهندا آهن ۽ سندن اعتماد، ڪنهن طرح به، بحال نه ٿي سگهندو آهي. ائين اهي اهڙيءَ سماجي ڌڪار، نفرت ۽ لاتعلقيءَ جي ور چڙهي سدائينءَ لاءِ مايوسين ۾ لهي ويندا آهن. پر ڪبير جو ڪمال هيءُ هو ته هُن پنهنجي اهڙيءَ سماجي سڃاڻپ نه هئڻ واريءَ ڪمزوريءَ کي پنهنجي لاءِ حقيقي سگهه ۾ تبديل ڪيو. هُن کي ڪڏهن به پنهنجي مذهبي سڃاڻپ نه هئڻ واري معاملي تي ندامت نه ٿي؛  انهيءَ جي ابتڙ هُو انهيءَ ڳالهه تي فخر ڪندو رهيو ته هُن جو هندن توڻي مسلمانن سان ڪوبه واسطو نه هو. جڏهن اسان جو ڀڳت ۽ پورهيت ڪبير وڌي وڏو ٿيو ته هُن اهو ڄاتو ته هُن وٽ ته ڪابه مذهبي سڃاڻپ نه آهي؛ پر جن جن ماڻهن وٽ اها سڃاڻپ هئي، اُهي ته کانئس به وڏي آزار ۽ تڪليف ۾ آيل  هئا. هندو ٻاوا ۽ مسلمان مُلا عام خلق کي جزا ۽ سزا جا قصا ٻڌايو، سندن متيون مُنجهايو بيٺا هئا، انهن عوام کي مُنجهيل، خيالي ۽ بي بنياد دنيائن جا خواب ڏيکاري، سماج ۽ خود پنهنجي زندگيءَ ڏانهن ڌيان ڏيڻ کان پرڀرو ڪري ڇڏيو هو. ڪبير ڏٺو پئي ته هن جهڙا ئي پورهيت، غريب ۽ مسڪين ماڻهو، هن ئي دنيا ۾، جيئڻ جي مقصد کي وساري، ڏينهن رات ڪنهن اڄاتي پار ڏانهن واجهائي رهيا هئا، ۽ هندو ٻاون ۽ مسلمان مُلن جي ٺاهيل مذهبي ٽِڪساٽ ۽ سانگ ۾ ايترو ته گم هئا، جو انهن کي  ٻيو ڪوبه ڌيان نه هو. اهي ويچارا مسڪين ماڻهو مذهبي/ڌرمي دڙڪن داٻن ۽ دَمن دلاسن ۾ اچي ويا هئا. اِها ئي ڳالهه ان دور جي مذهبي دعويدارن جي فائدي وٽان هئي، جن چاهيو پئي ته عام ماڻهو هوائي ۽ خيالي خوشين جي دلاسي تي راضي رهن ۽ هن دنيا کي ٺاهڻ تي ڪوبه ڌيان نه ڏين، نه ئي هڪٻئي جي ڀلائيءَ ۽ ڀلي لاءِ گڏجي ڪم ڪن. ڀڳت ڪبير، اتهاس جي هر ڪنهن غيرمعمولي ماڻهوءَ وانگي، انهن وهم وسوڙل، مُنجهيل ۽ اجاين دلاسن جي ور چڙهيل، مذهبي دڙڪن ۽ داٻن ۾ آيل خلق ۾ نئين روح اُڀارڻ جو پڪو پَهُه ڪيو ۽ اُنهيءَ ۾ پاڻ وڏيءَ حد تائين سوڀارو پڻ ٿيو. هُن ماڻهن ۾، ڪچهريون ڪرڻ ۽ کين دوهن ۽ واڻُين ٻڌائڻ وسيلي نئين جاڳرتا پيدا ڪئي ۽ جيئڻ جو نئون اُمنگ پيدا ڪيو، ۽ هن ئي دنيا ۾ پنهنجي زندگيءَ جي مقصد ڳولي لهڻ جو اُتساهه ڏنو. هُن جو فلسفو عاقبت سنوار بدران حيات سڌار هو.

پورهيت ڪبير پنهنجي دور جي عقيدائي نظام جي ظاهري طريقيڪار جي مخالفت ٿي ڪئي، هُو هڪ لحاظ کان پنهنجي دور جي ترقي پسند فڪر سان گڏ بيٺو هو. جنهن ۾ هندو ٻائي ۽ مسلمان مُلي جي ڪابه گُنجائش نه هئي، هُن جو خيال هو ته برهم تائين بندي جي رسائيءَ لاءِ ڪنهن به ”وچ واري“ جي ڪابه گهرج نه آهي. ڪبير جي زندگيءَ تي جيڪو مواد موجود آهي، انهيءَ ۾ اهو به ڄاڻايو ويو آهي ته پاڻ رامانند نالي هڪ ڀڳت جو چيلو هو. رامانند، رامانُج (جنهن جو ذڪر اڳتي ايندو) جو شاگرد هو، هُن اهو چيو ته ڄائي ڄَم کان ڪوبه برهمڻ يا اڇوت، مُلو يا نمازي نه هوندو آهي، سندس خيال هو ته انسان چڱو يا لڱو، رڳو ئي رڳو، پنهنجي عمل وسيلي ٿي سگهي ٿو. هُن جي چيلن (Disciples) ۾ سڀني ذاتين جا ماڻهو شامل هئا- خاص طور هيٺينءَ ذات وارا. جيتوڻيڪ پنهنجي پرچار ۾ هُو رامانُج جي ويجهو هو، پر هُو ” نِرڳڻ“ بدران ”سَرڳڻ “ مڪتب فڪر جو مڃيندڙ هو. هُن رام ۽ سيتا جي مثالي ڪردار جي پوئلڳيءَ تي زور ڀريو، ۽ سندس خيال هو ته رام، ويشنو  ڀڳوان جو ظاهري روپ هو. انهيءَ لحاظ کان هُو رامانُج کان به ذرو مختلف آهي، جنهن ظاهري پُوڄاپاٺ بدران روحاني صفائيءَ ۽ اوسر کي به ترجيح ڏني ٿي، ۽ پريم ۽ ارپنا وسيلي ايشور تائين رسائيءَ لاءِ سماجي ڪرمن جو، دنيائي عملن جو درسُ ڏنو هو. ڀڳت ڪبير رامانند جو چيلو بڻيو. جيتوڻيڪ هو مسلمان تصور ڪيو ويندو هو، ڇاڪاڻ ته کيس مسلمان پيءُ ماءُ پاليو هو، انهيءَ ڪري هُن کي هندو ڌرم وارا نه قبوليندا هئا. ان هوندي به رامانند هُن کي پنهنجي چيلي طور قبول ڪيو هو، جنهن مان رامانند جي مذهب ۽ ذات پات جي مامرن ۾ کليل ۽ آزاد رويي جي پروڙ پوي ٿي.

ڀڳت ڪبير جنهن ويچار-ڌارا سان لاڳاپيل هو، اُن جي  پڪي پختي پيڙهه، گهڻو اڳي، شنڪر آچاريا نالي هڪ ادويت وادي فلسفيءَ ٻَڌي هئي. شنڪر آچاريا اولهه هندستان جي ملبار ديس ۾ جنم ورتو هو. کانئس اڳ، جيڪي به هندستاني سماجَ دور ڏٺا هئا، انهن ۾ ايتري فڪري گهماگهمي نه هئي. مثال طور آرين هندستان ۾ اچي ورڻ سرشتو (رنگ جي بنياد تي انساني ورهاست) قائم ڪيو، ۽ ان کان پوءِ جاتي نظام قائم ٿيو هو، جنهن پٽاندر هندستان جي ماڻهن کي پنهنجي ڌنڌي آڌار ورهايو ويو، هڪڙا برهمڻ (برهم وارا) جيڪي مذهبي تعليم ۽ پرچار ۽ ڌارمڪ ريتن رسمن جا ادا ڪندڙ ۽ ويدن جا وارث هئا، اهي سڀ کان اوچي ذات وارا هئا. ٻيا کتري، اهي ماڻهو لشڪر سان لاڳاپي ۾ هئا، ۽ ملڪي معاملن ۽ خاص طور جنگين ۾ اهم ڪردار ادا ڪندڙ هئا، انهيءَ ڪري انهن کي ٻيو درجو ڏنو ويو. ٽِئين درجي تي وئش هئا، هيءُ واپاري ۽ ڪاروباري طبقو هو، جنهن جي هٿ ۾ ملڪ جا معاشي معاملا هئا. باقي جيڪي به پورهيت هئا، انهن کي اڇوت قرار ڏيئي، انهن جا سڀ سماجي ۽ انساني حق هَڙپ ڪيا ويا، اهڙيءَ ريت هندستاني سماج جي هن وڏيءَ اڪثريت مٿان، مذهب جي آڙ ۾،سماج ۽ زندگيءَ جون سڀ خواريون، ظلم ۽ ڌڪار مڙهي ويئي. اهڙي مذهبي متڀيد کي ٻڌمت ۽ جين مت اچي ٽوڙيو، انهن مان خاص طور ٻڌمت جي باني گوتم ٻڌ، پنهنجن خيالن ۽ ويچارن جا، پنهنجي زماني تي گهرا اثر ڇڏيا، هن خدا، ڪائنات ۽ انسان واري سوال کي نئين انداز ۾ ورتائيو، ۽ پهرئين کي ڌنڌلو، باقي پوين ٻن کي وڌيڪ اجاگر ڪيو. هن تقدير پرستي،  تصوراتي ڳالهين، مايوس ڪندڙ ويچارن، ماڻهوءَ کي غلام بنائيندڙ اٽڪلن ۽ اٺسٺن کي رد ڪيو؛ ۽ هن انسان کي ئي سنسار ۾، پنهنجي حياتيءَ جي جائز درجي ڳولڻ جي هدايت ڪئي. پنهنجي دور جي هيٺئين طبقي کي آئيندي ۽ بهشتي نجات جي نالي ۾ هڪٻئي کان ڌار ٿيڻ ۽ هڪٻئي خلاف ويڙهه ڪرڻ لاءِ سندرا ساهي بيهڻ بدران کين انسانيت ۽ انسان دوستيءَ جي نالي ۾ گڏجڻ، نفرتن ختم ڪرڻ ۽ پاڻ ۾ ڀائيچاري ۽ سهپ کي قائم رکڻ جي تلقين ڪئي. هن زندگيءَ جي هر ڪنهن معاملي ۾، انتهاپسنديءَ بدران وچٿرائي/اعتدال پسنديءَ جو درس ڏنو، جيئن ته انهيءَ زماني ۾ هندستاني سماج جي وڏي اڪثريت ــ هيٺيون طبقو- مذهبي متڀيد جو شڪار هو، جنهن سندن زندگيءَ کي بي مزي ۽ بي سواد بڻائي ڇڏيو هو؛ پورهيت طبقو انهيءَ جاتي سرشتي مان وڏيءَ حد تائين بيزار هو، انڪري انهن وڌي چڙهي ٻڌمت ۾ حصو ورتو، ۽ برهمڻ مت گهڻو پوئتي رهجي ويو، جنهن رڳو ئي رڳو ”برهم“ کي ئي سچ پئي سمجهيو، باقي دنيا مايا هئا، بي بقا هئي، ۽ سڄي جي سڄي دوکو هئي. اهو ئي ڪارڻ آهي جو برهم مت جي اها پوءِ جي شڪل گهڻو جٽاءُ نه ڪري سگهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ انساني زندگي ۽ پاڻ انسان جي ڪابه حيثيت نه هئي، ان جو مطلب هيءُ هو ته برهم مت جي ان پوءِ جي برهمڻ مت واري ڍانچي، هڪ خيالي ڪردار کي حقيقي ٿي ڄاڻايو ۽ زندگي ۽ انسان جهڙين حقيقتن کي خيالي ٿي ڄاڻايو. جڏهن ته ٻڌمت انهيءَ سڄي نظريي کي ابتو ڪري بيهاريو هو، جنهن سبب اهو گهڻو مقبول ۽ ڪامياب ٿيو.

ٻڌمت جي فائدي جي ڳالهه اها به هئي ته انهيءَ کي هندستان جي پهرين عظيم سلطنت، گپت سلطنت (322 ق م کان 298 ق م)، ۾ پناهه ملي، ۽ اهو سرڪاري مذهب به بڻيو، اهو سلسلو اشوڪ اعظم (272 ق م کان 232 ق م) تائين، ۽ ويندي چندر گپت ٻئين، عام مشهور وڪرماجيت (380ع کان 415ع) تائين جاري رهيو؛ ۽ ڇهين صدي عيسويءَ ۾، جڏهن گپت خاندان ختم ٿيو، ته ٻڌمت به ڪمزور ٿيندو ويو. اهڙين حالتن برهمڻ ازم يا برهمڻ مت کي ٻيهر اڀار ڏنو، انهيءَ پنهنجيءَ پوئينءَ شڪل ۾ تبديليون آڻڻ شروع ڪيون، ويدڪ دور واري چالو مذهبي سٽاءَ کي تبديل ڪيو ويو، ۽ نئين مذهب کي اصلوڪي ”سناتن ڌرم“ جي نالي سان جياريو ويو، جيتوڻيڪ ذات پات جي نظام کي جيئن جو تيئن رکيو ويو، ۽ برهمڻ جي ذات سڀ کان مٿاهين رکي ويئي، پر انهن جي سماجي ڪردار کي گهٽائي ماڻهن جي روحاني رهبري ڪرڻ تائين گهٽايو ويو، ۽ انهن جي اڳوڻي بالاتريءَ جي درجي ۾ به گهٽتائي آندي ويئي. ان سان گڏ جين مت ۽ ٻڌ مت جي اصولن کي به هن نئين مذهب ۾ جائتو ڪيو ويو ۽ خاص طور اهنسا (عدم تشدد) جي روايت کي قائم ڪيو ويو؛ اهڙيءَ ريت ٻڌمت کي سناتن ڌرم جو حصو قرار ڏئي، ان جي به الڳ حيثيت کي ختم ڪيو ويو. انهيءَ سناتن ڌرم جي ان صورت هيٺ برهمانڊ جي نامياري ٽمورتي ٺاهي ويئي، برهما، پيدا ڪندڙ؛ وشنو، حفاظت ڪندڙ؛ ۽ شِوُ هر پراڻي پِرڪار جو ڊاهيندڙ؛ ائين برهمڻ مت ۾ رڳو برهما جي هڪ هٽيءَ کي ختم ڪيو ويو. اڳي چيو ويندو هو ته ”حق“ يا ”سچ“ رڳو ئي رڳو ”برهما“ آهي- ۽ ويدن ۾ چيل آهي ته برهما / سچُ، عقل ۽ پروڙ وسيلي پرکي نٿو سگهجي، اهو ڪنهن ۾ ٻوليءَ ۾ اظهارجي نٿو سگهجي، اهو نِرگڻ (ڪنهن به خاصيت کان سواءِ، ڪو به روپ نه رکندڙ) آهي، پر هاڻي سَگڻ (روپ رکندڙ) ٿي پيو، ۽ اهڙيءَ ريت بت پرستيءَ جو رواج پيو، رام ۽ ڪرشن جا بت ٺاهيا ويا، ايتري تائين جو گوتم ٻڌ جا بت ۽ مجسما ٺاهي، ان کي ڀڳوان جو اوتار قرار ڏيئي سندس پوڄا ڪئي ويئي .

اٺين صدي عيسوي کان شنڪر آچاريا (686ع ڄم ) جو دور شروع ٿئي ٿو. هن پنهنجي فڪري سگهه سان پوري هندستان کي متاثر ڪيو. هن سنياسين جا سُنگ ٺاهي، انهن کي هندستان جي چئني ڪنڊن ڏانهن روانو ڪيو. هيءُ غير معمولي شخص، هندو مت ۾ سڌارن واريءَ تحريڪ ”ڀڳتي تحريڪ “ جو باني هو، توڻي جو هن بنهه ننڍڙي، 32 ورهين جي ڄمار ماڻي.

برهم ۽ بندي جي وچ ۾ لاڳاپي بابت، دنيا جي سمورن مذهبن ۾ بحث موجود ملي ٿو، پر اهو برهمڻ مت جي ويدانت ۾ ڪجهه مختلف نموني موجود رهيو آهي. انهيءَ سلسلي ۾ هندو مت، ٽن مختلف مذهبي ڌارائن، جيڪي ڪٿي ڪٿي هڪٻئي سان ميل به کائين ٿيون، کي متعارف ڪرائي ٿو، جن ۾ خدا ۽ ٻانهي جي رشتي کي مرڪزي حيثيت حاصل آهي، اهي ٽي ڌارائون هي آهن:

ادويت (Monism)

وششٽ ادويت (Qualified Monism)

دويت (Dualism)

انهن ٽنهي ويچار ڌارائن مان ادويت جي اصطلاح جي علمي معنيٰ ٿيندي ” ٻه نه “ يعني اها حالت جنهن ۾ ٻن جي ڪابه گنجائش نه هجي. ڌرمي پسمنظر ۾ ان جو مطلب آهي ته برهما يا سچ هڪ آهي، ان جي هيڪڙائي ئي وڏي ۾ وڏي حقيقت آهي. هيءَ ويچار ڌارا جيو آتما (ماڻهو) ۽ پرماتما (خدا) جي هڪٻئي ۾ ضم ٿي وڃڻ جي وضاحت ڪري ٿي. روحاني جستجوءَ جو مقصد اهو ڄاڻائي ٿي ته آتما (ماڻهو) ۽ پرماتما (خدا) سدائينءَ  لاءِ هڪٻئي ۾ ضم ٿي وڃن، ائين ئي جيئن پاڻيءَ جو هڪ ڦڙو هڪ وشال سمونڊ ۾ ملي ويندو آهي. هيءَ ويچار ڌارا ٻڌائي ٿي ته هيءَ ڪائنات، جيئن اسين اُن کي ڏسون ٿا، اها اسان ماڻهن سميت، ٻيو ڪجهه به نه آهي، پر هڪ نُماءُ آهي. ان ۾ هڪ ڀٽڪائيندڙ موهه آهي. اها ”مايا“ جو مهاڄار آهي. ان هوندي به ان مان انسان، مڪمل وابستگيءَ ۽ علم وسيلي نڪري سگهي ٿو ۽ برهما جي هيڪڙائيءَ سان هِڪُ ٿي سگهي ٿو.

شنڪر آچاريا جي ان ويچار ڌارا پوري هندستان کي متاثر ڪيو، ۽ هندستان جي چئني ڪنڊن ۾ اُن جا آشرم قائم ٿيا. انهيءَ نظرئي جي پرچار ٻڌمت جي اثر کي، هندستان ۾، لڳ ڀڳ ختم ڪري ڇڏيو؛ ۽ انهيءَ سان گڏ اُن هندومت جي سخت مذهبي اصولن خاص طرح ذات پات جي درجيبنديءَ کي ڪاپاري ڌڪ هنيو. هن ويچار ڌارا جا اثر، هندستاني سماج تي هڪ پاسي کان مثبت پيا، ڇاڪاڻ ته، انهيءَ هندستان جي عوام ۾ برهما جي هيڪڙائيءَ جي پرچار ڪري هڪ اتحاد جي فضا قائم ڪئي. جڏهن ته ٻئي پاسي هن ويچار ڌارا جو منفي پاسو هيءُ آهي، ته اُن هِن سموريءَ ڪائنات کي ۽ پاڻ ماڻهوءَ کي ۽ انهيءَ جي شعور توڻي احساس کي غير حقيقي ڄاڻايو ٿي. جنهن جي ڪري هندستاني سماج ۾ زندگيءَ کي ٺاهڻ ۽ چاهڻ توڻي هِن ئي دنيا ۾ زندگيءَ جي مقصد کي ڳولي لهڻ واري انساني خصلت ۽ تهذيبي اهڃاڻ کي نظرانداز ٿي ڪيو. ٿورڙن لفظن ۾ هيئن چئي سگهجي ٿو، ته هن ويچار ڌارا يعني ادويت اهڙو پرچار پئي ڪيو، ته هن دنيا جي سڀني ڪمن ڪارين کي ڇڏي رڳو ئي رڳو روح جي ترقيءَ تي زور ڏجي، ۽ اِئين برهما جي هيڪڙائيءَ سان ملي هِڪُ ٿي وڃجي. جيتوڻيڪ هندو مت اندر ڀڳتي تحريڪ هڪ وڏي ڇال جي حيثيت رکي ٿي، ۽ جنهن ۾ شنڪر آچاريا جو بنيادي ڪردار آهي، پر ان هوندي به سماجي ترقي ۽ انسان جي سماج ۾ حيثيت واري پاسي کان جڏهن هن جي ادويت واري ويچار ڌارا کي پرکجي ٿو، ته اها سماج، زندگي ۽ ماڻهوءَ جي پوريءَ طرح فائدي واري نه ٿي ڏسجي. جڏهن ته ٻي فڪري ڌارا آهي وششٽ ادويت. هن فڪري ڌارا جو باني راما نُج (1017ع) هو. هن بنيادي طرح شنڪر آچاريا جي هيڪڙائيءَ واري تصور ۾ يقين ٿي رکيو؛ پر ان هوندي به هُن پنهنجي طور تي ٻه فرق پڌرا ڪيا، جيڪي هن کي ادويت کان ٿورڙو پرڀرو وٺي وڃن ٿا. هن چيو ته اهو بنهه لازمي آهي ته اهو محسوس ڪجي ۽ مڃجي ته جيوَ آتما پرماتما جو اَٽُٽ انگ آهي، تنهن هوندي به روحاني ترقيءَ جو مقصد، اهو بلڪل به نه آهي، ته جيوَ آتما (ماڻهو) پرماتما (خدا) جو پاڻ ۾ مڪمل طرح ميلاپ يا اِڪائي ٿي وڃي. هن اها ڳالهه پئي ڪئي، ته جيوَ آتما (ماڻهو) جي روحاني ترقيءَ جي آخري منزل اها آهي، ته اهو جيترو به ٿي سگهي، اوترو پرماتما (خدا) جي ويجهڙائي حاصل ڪري. رامانُج پٽاندر اهو ضروري هو/آهي، ته جيوَ آتما – پرماتما واري سرشتي کي قائم ۽ برقرار رهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ، ته اهو ئي حقيقي رشتو هو/ آهي. هن اها ڳالهه سمجهائي ٿي، ته جيڪڏهن جيوَ آتما (ماڻهو) پرماتما  (خدا) جو مِلي هڪ ٿيڻ عمل ۾ اچي ٿو، ته خدا ۽ ٻانهي جو رشتو پنهنجو پاڻ ختم ٿي ويندو. اها ڳالهه رامانُج لاءِ قبولڻ جوڳي نه آهي. اها ئي ويچار ڌارا آهي، جيڪا وششٽ ادويت (صفاتي هيڪڙائي) سڏجي ٿي، جيڪا هڪ لحاظ کان ادويت جي هڪ اُسريل شڪل آهي.

ٽين ويچار ڌارا آهي: دويت. هن ويچار ڌارا جو باني ماڌَو آچاريا (1199ع) هو. هن پنهنجي دويت واري ويچار ڌارا وسيلي ٻڌايو ته جيوَ آتما (ماڻهو)  ۽ پرماتما (خدا) بنيادي طرح ڌار ڌار حقيقتون آهن. هن جو چوڻ هو، ته جڏهن اسين خدا ۽ ٻانهي واري رشتي کي ان طرح ڄاڻنداسون، ته ان کي وڌيڪ مضبوطي ملندي. دويت جي خيال جي حمايت ۾ ماڌَو آچاريا چيو ته هيءَ دنيا هڪ نماءُ يا فريب نه آهي؛ پر اها خدا جي تخليق آهي. انهيءَ هڪ فرق کان سواءِ، هيءَ ويچار ڌار لڳ ڀڳ رامانُج جي وششٽ ادويت سان ٺهڪي بيهي ٿي. رامانُج پڻ مڪمل وابستگيءَ وسيلي جيوَ آتما (ماڻهو) جي پرماتما (خدا) جي ويجهڙائيءَ کي ضروري قرار ڏئي ٿو، پر خدا ۽ بندي جي هڪٻئي ۾ جذب ٿي وڃڻ واري ويچار ڌارا کي گهٽ اهميت ڏئي ٿو.

انهيءَ سڄي پسمنظر ۾ جڏهن ڪبير ۽ سندس شاعريءَ کي پرکجي ٿو، ته اهو ڪنهن حد تائين ڄاڻي سگهجي ٿو، ته هو مٿين ٽنهي ويچار ڌارائن کان متاثر هو؛ پر رامانُج جي وششٽ ادويت جي وڌيڪ ويجهو هو. ڪبير انساني سماج ۾ هڪ وڻندڙ ۽ قبول پوندڙ هيڪڙائي ڏسڻ گهري ٿي، جنهن جو بنياد هن عقل ۽ شعور تي بيٺلُ ڏسڻ ٿي گهُريو. اهو ئي سبب آهي جو هُن دنيا کي ئي برهما تائين رسائيءَ جو وسيلو ڄاڻايو آهي، جنهن کي هو ”ڀڳتي مارڳ “ جي اصطلاح ۾ ظاهر ڪري ٿو. هيءَ حقيقت عام ڄاتل آهي، ته ڪبير هن دنيا کي تياڳيو نه هو. هو پاڻ گهر تڙ وارو ماڻهو هو. هن شادي پڻ ڪئي، جنهن مان کيس ٻار هئا، جن جي پالنا هو ڪورڪي ڌنڌي مان ڪندو هو. انهيءَ سان گڏ هو پنهنجي فڪر جو پرچار پڻ ڪندو رهندو هو. وٽس ماڻهن جا ميڙ سدائين موجود هوندا هئا. ڪبير جي فڪري بيهڪ کي هن طرح به ڄاڻي سگهجي ٿو، ته هُن، هِن ئي دنيا ۾، ڀڳوان ماڻڻ جي هدايت ٿي ڪئي. هن جو چوڻ هو، ته مايا کي ڪنهن طرح به تياڳي نه ٿو سگهجي. اها ڪنهن نه ڪنهن شڪل ۾ موجود رهي ٿي. انڪري مايا (سنسار) کان ڏور ڀڄڻ کان بهتر آهي ته اُن تي سوڀ حاصل ڪئي وڃي. هن جو چوڻ هو، ته جهڙيءَ طرح پوڄاپاٺ، روزي نماز، ظاهري عبادت سان رڳو اَهنڪار/وڏائيءَ ۾ واڌ اچي ٿي پر ڀڳوان نه ٿو ملي. اهڙيءَ طرح ڪپڙا لاهي ڦٽا ڪرڻ سان يا پنهنجـن پنجن ئي حِسـن مارڻ سان ڀڳـوان نه ٿو ملي، ۽ نه اهـو پهـاڙن تي وڃي ويهڻ  ۽ جهنگ جهر ۾ بنواس ڪَٽڻ سان ملي ٿو (ڇاڪاڻ ته مايا بهرحال اُتي به موجود هوندي آهي.) انهيءَ مان اِها ڳالهه پڌري ٿئي ٿِي، ته ڪبير هن دنيا کي مايا ۽ اُن ۾ زندگي گذارڻ کي ڪوڙو موهه نه ٿو سمجهي. هو پاڻ جهڙن ئي ٻين انسانن سان گڏجي زندگي گذارڻ چاهي ٿو ۽ هن ئي دنيا ۾ جيئڻ جو جَسُ ڳولي اُن کي وڌيڪ ٺاهڻ، سڌارڻ ۽ سنوارڻ جي ڳالهه ڪري ٿو.

هتي هيءَ ڳالهه سَلڻ بنهه ضروري آهي، ته ڀڳت ڪبير روايت پسنديءَ جي بلڪل خلاف هو. هن پنهنجي زندگيءَ ۾ عملي طرح، اهڙا مثال قائم ڪيا، جيڪي روايتي پسنديءَ ۽ رواجي ڌرمي پوئواريءَ جي ٽوڙ لاءِ اهم ثابت ٿيا.ان ڏس ۾ ٻه مثال پيش ڪجن ٿا. پهريون مثال هندو سماج ۾ ذات پات جي قائم ڪيل غلط سرشتي/ نظام سان تعلق رکي ٿو. اهو هن طرح آهي ته هڪڙي ڏينهن ڪبير جي ڌيءُ ڪمالي، جيڪا پڻ سندس چيلي (Disciple) هئي، کوهه تان پاڻي ڀرڻ ويئي، اتان هڪ نوجوان برهمڻ مَٽيو، جيڪو شهر ۾ اوپرو هو ۽ هن ڪماليءَ کي پاڻي پيئارڻ جي وينتي ڪئي. ڪماليءَ ڏول ڀري کيس پاڻي پياريو. جڏهن نوجوان برهمڻ جي اڃ اُجهي چُڪي، ته هن ڪماليءَ کان پڇيو، ته تون ڪير آهين، ته ڪماليءَ کيس جواب ڏنو، ته آءٌ هڪ گهٽ ذات ڪورياڻي آهيان. اِهو ٻڌي همراهه گهڻو ڪاوڙجي پيو ۽ چيائين : ”ڇا توکي پنهنجي پيءُ اِهو نه ٻڌايو آهي ته ڪنهن به برهمڻ کي پاڻي آڇڻ کان اڳ ۾، کيس ذات ٻڌائڻ گهرجي. تو ته منهنجي ذات نشٽ ڪري ڇڏي ۽ منهنجي پوترتا کي چُٽو لائي ڇڏيو.“ ڇوڪري اُن نوجوان جي ڪاوڙ ڏسي مُنجهي بيهي رهي، ۽ پوءِ چيائينس ته اهڙي ڳالهه آهي، ته اوهين پاڻ هلي منهنجي پيءُ سان ڳالهايو. اهو برهمڻ ڪماليءَ سان گڏ اچي ڪبير جي جهوپڙيءَ ۾ پهتو. ڪبير هُن جي سڄي ڪهاڻي ٻُڌي ۽ پوءِ چيائينس: ”اي دوست! کوهه جو پاڻي پيئڻ کان اڳ به ڪي سوچڻ گهرجي. انهيءَ پاڻيءَ ۾ ڪيترائي ڏيڏر، مڇيون، ڪُميون ۽ نانگ رهندا آهن، اُتي ئي جيئندا آهن ۽ اتي ئي مرندا آهن، جيڪڏهن پاڻي انهن جي مئل جسمن ۽ انهن جي خارجي مادن سان خراب نه ٿو ٿئي، ته پوءِ اهو ڪيئن ڀلا ڪنهن انسان جي محض ڇهاءُ سان خراب ٿِي سگهي ٿو؟ خدا انسانن کي ساڳين ئي پنجن عنصرن مان پيدا ڪيو آهي. هر هڪ جو جسم رت، ماس ۽ هڏن مان ٺهيل آهي ۽ هڪ ئي وقت پوتر به آهي ته اَپوتر به آهي. جيڪي ماڻهو ويد پڙهن ٿا، پاڻ کي پنڊت سڏائين ٿا؛ جيڪي ماڻهو قرآن پڙهن ٿا، پاڻ کي مولانا سڏائين ٿا؛ اهي پاڻ کي پاڻ ئي الڳ الڳ نانءَ ڏين ٿا. هي ٿانوَ (جن ۾ پاڻي پيئجي ٿو) اهي به ساڳي مِٽيءَ مان جُڙيا آهن. اهي پنهنجي اڻ ڄاڻائيءَ ۾ ورتل آهن ۽ انهن مان ڪو به هِڪُ خدا کي نه ٿو ڄاڻي.“

هن مثال مان اهو چڱيءَ پر ڄاڻي سگهجي ٿو، ته ڪبير ڪهڙي نه منطقي انداز سان، سهنجي نموني ذات پات جي ڍونگ تي بيٺل نظام تي چٿرون پئي ڪيون ۽ ان جي نام نهاد پوترتا تان پردو کنيو ٿي.

پُراڻ پسنديءَ جي رد جي سلسلي ۾ ٻيو مثال هيءُ آهي ته ڪبير عمر جي آخري حصي ۾ ڪاشي/ بنارس کي ڇڏي مَگهر ڏانهن پئي ويو. بنارس شهر جيئن ته مذهبي مرڪز هو، انڪري ماڻهو عام طرح مرڻ کان اڳ مُڪتيءَ جي لاءِ هتي اچي ترسندا هئا ۽ اتي ئي آخري ساهه کڻڻ پسند ڪندا هئا. جڏهن ته ان جي ابتڙ مگهر شهر ۾ مرڻ واري جي لاءِ اها روايت عام هئي، ته اهو پنهنجي پُنرجنم ۾ گڏهه ٿِي جنم وٺندو. هيءُ ڪبير عجيب غريب ماڻهو هو. بنارس واسي هن جي اهڙي فيصلي تي حيران هئا ۽ هن کان ور ور پڇيائون ٿي، ته تو سڄي زندگي بنارس ۾ گذاري ۽ جڏهن هاڻي تنهنجو آخري وقت اچي ٿيو آهي ( يعني جڏهن پاپن ڌوئڻ جو سمو اچي ويو آهي)، ته تون مَگهر وڃي رهيو آهين!؟ ڪبير اُن وقت ماڻهن کي جيڪو جواب ڏنو، اهو هن طرح آهي:

ڪيا ڪاشي، ڪيا اُوسر مگهر، رام هردي بس مورا

جو ڪاسي تن تجي ڪبيرا، رامي ڪون هنورا

ترجمو: ”ڇا ڪاشي، ڇا اُجاڙ مَگهر ( مون لاءِ ٻنهي ۾ ڪو فرق نه آهي) (ڇاڪاڻ ته) رام منهنجي من ۾ وسي ٿو. جيڪڏهن ڪاشيءَ ۾ ڪبير تن تياڳي (مُڪتي حاصل ڪري) ته ان ۾ رام جو ڪهڙو ٿورو!“

اهڙيءَ ريت ڪبير ڪاشيءَ مان مَگهر ڏانهن لڏي ويو ۽ اُتي ئي لاڏاڻو ڪيائين. جيڪڏهن ڪبير ڪاشيءَ کان مَگهر لڏي ويو، ته سندس اهڙو فيصلو ڪنهن اوچتي اُڌمي يا پُور جو نتيجو نه هو، دراصل، هُن اهڙو مثال قائم ڪرڻ ٿي گُهريو، جنهن مان عام ماڻهن کي اِها پروڙ پوي ته ڪِن خاص شهرن ۾ ڄمڻ ڪِن آسماني رعايتن جو ڪارڻ نه هوندو آهي ۽ نه ئي مرڻ ڪنهن مصيبت جو ڪارڻ هوندو آهي. هڪ لحاظ کان ڀڳت ڪبير بنارس جي نام نهاد پَوترتا جا وکا پڌرا ڪرڻ ٿي گهُريا. هُن ماڻهن کي اجاين مذهبي ريتن رسمن کان، روايت پسنديءَ کان ۽ غيرعقلي عملن کان پرتي وٺي وڃڻ ٿي گهُريو، ته جيئن عوامَ پنهنجي پنهنجي ايمان جي بچاءَ جي ڪوشش ۾، پنهنجي انسان هئڻ جي حيثيت کان، ۽ انسانيت جي نِيمن کان گهڻا پرڀرا نه ٿي وڃن. هُن هڪ وچٿري واٽ گَهڙڻ ٿي گهُري. هُن جي سڄي زندگي انهيءَ رستي تي هلڻ جو اعليٰ مثال هئي.

اسان جي ڀيڻ ۽ سنڌي ٻوليءَ جي جاکوڙي ليکڪا ريٽا شهاڻي اسان کي ڀڳت ڪبير جي جيون تي لکيل هيءُ ڪتاب ”اڪٿ ڪهاڻي: ڪبير (وارتالاپ)“ آڇي رهي آهي، جيڪو سنڌي ٻوليءَ ۾، پنهنجي موضوع جي اعتبار کان، هڪ سٺو واڌارو آهي. هن ڪتاب جي سڀ کان مُهڙين خوبي ۽ خصوصيت انهيءَ جي سٽاءَ/ترتيب ۾ سمايل آهي. هن ڪتاب ۾ ڪبير جي جيون کي مختلف بابن ۾ ورهايو آهي. بنارس ۾ هڪ گهاٽ کان، هڪ ڪوريءَ جي هٿ اچڻ کان وٺي مَگهر ۾ سندس لاڏاڻي تائين، سهڻي سٽاءَ ۾ واقعا قلمبند ڪيا ويا آهن. اهڙي مختلف بابن ۾ ورهايل سٽاءَ مان اها ڄاڻ ملي ٿي ته اسان جي هن ليکڪا لکڻ کان اڳ ۾ گهڻو ويچاريو هو، ۽ اهو طريقو پڻ سوچي هٿ ڪيو هو ته نيٺ هن ”اَڪٿ ڪهاڻيءَ“ کي ڪيئن بيان ڪجي، جو اها اهو مقصد پورو ڪري، جيڪو لکڻ کان اڳ ۾ سندس ذهن ۾ موجود هو. هر ڪامياب لکڻي، هن سوال سان لاڳاپيل هوندي آهي، ته ڇا اها پنهنجي موضوع جي پوريءَ طرح سمجهاڻي ڏئي ٿي؟ جڏهن انهيءَ سوال کي هن لکڻيءَ تي لاڳو ڪريون ٿا، ته اهو اطمينان ٿئي ٿو، ته اها مٿئين انهيءَ بنيادي علمي معيار تي پوري لهي ٿي.

هن ڪتاب جي ٻي اهم خصوصيت هيءَ آهي ته اها اسان کي ڪجهه نئون به آڇي ٿي، عام طرح جڏهن به ڪنهن تاريخي شخصيت جي جيون جي باري ۾ ڪجهه لکبو آهي، ته اهو انهيءَ شخصيت تي اڳ ئي لکيل مواد تي آڌار رکندڙ هوندو آهي، يا ائين به ٿيندو آهي ته شخصيت جي واقعن ۾ زباني بيان ۽ هٿ آيل روايتن کي به جائتو ڪيو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح اهڙي مواد منجهان جيڪا نئين لکڻي پيدا ٿيندي آهي، اها اڳ لکيل لکڻين/مواد کان ڪا گهڻي مختلف نه هوندي آهي. انهيءَ سڄي معاملي ۾ هڪ شيءِ وڏو فرق پيدا ڪندي آهي؛ اها هيءَ آهي ته ڪي ڪي لکندڙ غيرمعمولي صلاحيتن جا ڌڻي هوندا آهن ۽ علمي تجزيي جي بي پناهه صلاحيت رکندڙ هوندا آهن، اهي داخلي شاهدين مان وڏا ۽ مُکيه نتيجا کڻي ايندا آهن. اصل ۾ موجود مواد منجهان ڪي ڪارائتيون شيون ڪڍڻ وڏو محنت طلب ۽ سمجهداريءَ وارو ڪم هوندو آهي، ڇاڪاڻ ته اهڙي مواد سان مڃيل ۽ غير مڃيل هئڻ وارو معاملو ڳنڍيو ايندو آهي. عام طرح اهو سمجهيو ويندو آهي ته مواد جيترو به پراڻو هجي يعني جنهن موضوع تي لکجي ٿو، اهو مواد انهيءَ دور سان يا انهيءَ کان ٿوري پوءِ واري دور سان تعلق رکندڙ هجي. اهڙي مواد کي مڃيل قرار ڏنو ويندو آهي. هڪ لحاظ کان اهو معيار به چڱو چئي سگهجي ٿو، پر انهيءَ تي گهڻو ڀروسو به نه ٿو ڪري سگهجي. مثال طور ڪبير جي جيون تي لکيل ڪتابن جو جائزو وٺون ٿا، ته اهو معلوم ٿئي ٿو، ته انهن مان ڪي اهڙا به آهن، جيڪي ڪبير جي وقت سان تعلق رکن ٿا، يا ڪبير جي وفات کان ترت پوءِ لکيا ويا آهن، پر مسئلو هيءُ آهي ته اهي عجيب غريب ۽ ويساهه ۾ نه ايندڙ واقعن، روايتن ۽ واقعن سان ڀريل آهن. انهيءَ دور ۾ اڃا جديد علمن جي آبياري نه ٿي هئي. ماڻهو جادوئي قصن، ديو وارتائي آکاڻين، معجزاڻين روايتن ۽ مذهبي تنگ نظر پرچار تي ويساهه رکندڙ هئا، انهن جو ذهني سٽاءُ اهڙو هو، تنهنڪري انهن جا ذهني لاڙا ۽ رويا انهن شين جو نتيجو هئا. ان طرح اهي جڏهن به ڪجهه لکندا ۽ ڳالهائيندا هئا ته سندن لکڻ ۽ ڳالهائڻ انهن لاڙن ۽ روين کان متاثر ٿيندو هو. هڪ ٻي شيءِ سلڻ جهڙي هيءَ آهي ته انهيءَ عقل بدران عقيدي جي بنياد تي ذهني سفر ڪندڙ دور ۾، وڏين ۽ غيرمعمولي شخصيتن کي عام ماڻهن کان مٿاهون ثابت ڪرڻ لاءِ، ان سان معجزا، ڪانيون ۽ ڪرامتون لاڳو ڪيون وينديون هيون، ٻئي پاسي عوام به اهڙين شين ۾ ويساهه رکندڙ هئا، انڪري اهي انهن ڪانين ۽ ڪرامتن کي مڃي وٺندا هئا، ۽ انهن شخصيتن کي پاڻ کان مٿاهون يا پهتلُ سمجهي پوڄڻ شروع ڪندا هئا. اهو ئي سبب هو، جو پنهنجي پنهنجي دور جون اهي غيرمعمولي شخصيتون، غيرحقيقي ۽ بي بنياد واقعن سان سڃاپجڻ لڳيون؛ ۽ انهن جي فڪر ۽ فڪر ۾ سمايل پيغام جي پذيرائي نه ٿي سگهي، انهيءَ جي دريافت گهڻو پوءِ ٿي، جڏهن جديد علمن ترقي ڪئي.

مٿي پيش ڪيل بيان مان اها ڳالهه چٽي ٿئي ٿي ته هروڀرو به اهڙو مواد مڃڻ لائق نٿو چئي سگهجي، جيڪو ڪنهن شخصيت يا لکڻ جي ڪنهن ٻئي موضوع جي همعصر دور سان تعلق رکندڙ آهي. اهڙي مواد کي اکيون پوري قبولي، پنهنجيءَ لکڻيءَ جو حصو نه بنائجي، ۽ انهيءَ کي واهپي/ استعمال کان اڳ، چڱيءَ پر ڇنڊڇاڻ جي مرحلن مان گذارجي. هن ڪتاب جي خوبي اها به آهي، ته ان ۾ ڪبير جي حياتيءَ جي اهم واقعن جي چونڊ کي غيرتڪراري انداز ۾ پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويئي آهي، ان هوندي به، اها ڳالهه بيان کان اڻ ڇُهيل رهي آهي، ته هن ڪتاب ۾ نئون ڇا آهي؟ هن ڪتاب ۾ ڀڳت ڪبير جي زندگي ۽ ڪم کي نئين ۽ تخليقي انداز ۾ پيش ڪيو ويو آهي. هيءُ ڪتاب ڀڳت ڪبير جي زندگيءَ ۽ فڪر جي متحرڪ تصوير آهي، جنهن ۾ تخيل جي زور تي واقعن کي تخليقي انداز ۾ لکيو ۽ چٽيو ويو آهي. ائين ئي جيئن ڪا ڪهاڻي يا ناول لکيو ويندو آهي، يعني هن ڪتاب ۾ ڪردار چونڊيا ويا آهن، مڪالمي تي ڌيان ڏنو ويو آهي، منظرنگاري ڪئي ويئي آهي ۽ ٻيون گهرجون پوريون ڪيون ويون آهن. انهيءَ حساب ۾، هن ڪتاب ۾ تحقيقي پاسي سان گڏ تخليقي پاسو به آهي، انڪري ان کي تخليقي ادب ۾ به ڳڻي سگهجي ٿو، اها هن ڪتاب جي ٻي وڏي خصوصيت آهي.

جڏهن تخيل جي آڌار تي ڪي علمي ۽ ادبي شاهپارا تخليق ڪجن ٿا، ته انهيءَ جا ڪي سرچشما ٿيندا آهن، جتان اهو تخيل شروع ٿي وسعتون ماڻيندو آهي. ائين اسان جي ليکڪا ريٽا شهاڻيءَ جي تخيل کي به ٻن سرچشمن وڏي مدد ڪئي آهي، هڪ ڪبير جي زندگيءَ جا مختلف واقعا. مثال طور جڏهن نيرو نالي هڪ ڪوريءَ، هن ننڍڙي ٻالڪ کي، جنهن پوءِ هنن مسلمانڪو نانءُ ڪبير ڏنو، نديءَ جي ڪنڌيءَ تان کنيو ته ان مهل سندس احساس ڪهڙا هئا، يا جڏهن اهو ٻار کڻي اچي هن پنهنجي گهر واري نِيما (نعيما؟) جي هنج ۾ ڏنو ته ان جا احساس ڪهڙا هئا، ڪيفيتون ڪهڙيون هيون، انهن کي چڱيءَ ريت چٽيو ويو آهي. ليکڪا جي تخيل جو ٻيو سرچشمو ڪبير جا دوها ۽ واڻيون آهن. تخيل جي هنن سرچشمن کي ڪتب آڻڻ ۽ انهيءَ کي خوبيءَ سان نڀائڻ تي اسان جي ليکڪا جس لهڻي. دوهن ۽ واڻين ۾ بيان ڪيل ڪيفيتن مان ڪنهن امڪاني ۽ ٺهڪندڙ واقعي تائين پهچڻ ۽ انهيءَ واقعي کي تخليقي انداز ۾ پيش ڪرڻ، سچ پچ به، هڪ ليکڪ/ليکڪا جي وڏي ڪاميابي ڳڻي سگهجي ٿي. جيتوڻيڪ تخيل جي زور تي پيش ڪيل مواد تي گهڻو اعتبار نٿو ڪري سگهجي، ڇاڪاڻ ته اهي حقيقي نه، پر هڪ تخليقي ذهن جي پيداوار هوندو آهي؛ انهيءَ هوندي به، انهيءَ جي بيان جي سونهن ۽ اثر کي، بهرحال، ساراهڻ کان سواءِ نٿو رهي سگهجي. هن ڪتاب مان پڙهندڙ اهو ڄاڻي سگهندا ته اُهي ڪبير جي جيون تي آڌاريل ٻين لکڻين مان، هڪ لکڻيءَ جي وڌيڪ ويجهو وڃي/ ٿِي رهيا آهن، انهن کي ڪبير سان وڌيڪ محبت ٿيڻ لڳي آهي، ۽ خاص طور ننڍڙي ٻار ڪبير ــ سان سندن همدردي وڌي رهي آهي.

هن ڪتاب جي ٽين خوبي يا خاصيت ان جي ٻولي آهي، جيڪا سرل، سهڻي ۽ صاف سٿري آهي. هند ۽ سنڌ جي سنڌين ۾، ورهاڱي کان پوءِ ڳانڍاپي جو اڪيلو پر سگهارو وسيلو، سنڌي ٻوليءَ ۾ سرجندڙ ساهت ئي رهيو آهي. سيما جي ٻنهي پاسي، سنڌي ساهت جي اوسر ۽ واڌاري جو ڪم ٿيندو رهيو آهي. ان هوندي به تخليقي ادب کي جڏهن ڏسجي ٿو، ته ڄاڻ ملي ٿي ته هند ۾ سرجندڙ ساهت تي ٻاهرين يا اوسي پاسي جي ٻولين، خاص طرح، هندي ٻوليءَ جا اثر گهڻا آهن. جيڪو سنڌي ساهتُ، هند مان ڇپجي سنڌ ۾ اچي ٿو، ان ۾ ڪيترائي اهڙا لفظ، محاورا ۽ اصطلاح واپرايل هوندا آهن، جيڪي هتي سنڌ ۾ رهندڙ سنڌين کي سمجهه ۾ نه ايندا آهن. ٻوليءَ ۾ اهڙو فرق، هڪ اڻ – لکيءَ دوريءَ جو احساس اُڀاري ٿو، جيڪو هر طرح سان ختم ٿيڻ گهرجي، ۽ سنڌ ۽ هند جي سنڌين ۾ رابطي ۽ ميل ميلاپ جي هن اڪيلي وسيلي کي بنهه سرل ۽ سهنجي روپ ۾ رهڻ گهرجي. هند ۾ سرجندڙ ساهت ۽ سنڌي ٻوليءَ کي اڳيان آيل هن ڏکيائيءَ جا ڪجهه ڪارڻ آهن. ڳالهه هيئن آهي ته اتي اسان جي ٻولي، انهن گهرن تائين محدود آهي، جيڪي سنڌي آهن ۽ گهر کان ٻاهر ٻيون ٻوليون آهن، جنهن ڪارڻ، جڏهن ڪوبه سنڌي ٻاهران ٿِي گهر اچي ٿو، ته اهو ٻاهرين ٻولي/ ٻولين جو اثر به کڻي اچي ٿو، ٿورڙي بنهه ٿورڙي مقدار ۾ ئي سهي. ايئن انهيءَ مقدار ۾ اڻ –لکي نموني واڌارو ايندو وڃي ٿو، ۽ چئون ته ٻوليءَ ۾ بگاڙ ايندو وڃي ٿو؛ اهڙي نموني اهو بگاڙ گهرن ۾ رهندڙن وٽان ٿِي، ڳالهائيندڙن ۽ پڻ لکجندڙ ادب ۾ گهِڙي اچي ٿو. هيئن به آهي ته انهيءَ ٻوليائي بگاڙ کي روڪڻ جي شعوري ڪوشش ڏانهن پنهنجو به ڌيان نه ويندو هوندو. هڪ ته گهر جي وڏي يا وڏِيءَ کي پنهنجي پاڻ کي جاچڻ گهرجي، ۽ ايئن لفظن جو صحيح واهپو ڪرڻ گهرجي. انهيءَ سان گڏ پنهنجن ٻارن جي ٻوليءَ تي خاص ڌيان ڏيڻ گهرجي. هڪ ته جتي به اهي ڪو ڌاريو لفظ ڳالهائين ٿا ته کين درست ڪرڻ گهرجي، ٻيو ته کين سنڌي ڪتابن پڙهڻ توڻي سنڌيءَ ۾ لکڻ تي لڳاتار اُتساهڻ گهرجي. ضروري ناهي ته ٻارڙن کي تخليقي ادب – نثر يا نظم – سرجڻ تي زور ڀريو وڃي. ائين به ٿِي سگهي ٿو ته ٻارڙن کي چئجي ته اهي سڀاڻي جي ڪمن جي فهرست ۽ پنهنجي روزاني ڊائري سنڌيءَ ۾ لکن، هينئر جديد سهولتن جو دور آهي، موبائيل فونون عام آهن، انهيءَ تان ”ايس ايم ايس“ سنڌيءَ ۾ موڪلي سگهجن ٿا، ۽ ساڳئي نموني انٽرنيٽ تان به ايئن ڪري سگهجي ٿو. چوڻ جو مطلب هيءُ آهي ته هند ۾ سنڌي ٻوليءَکي پنهنجي نج روپ ۾ رکڻ لاءِ هڪ لاڳيتي سرگرميءَ جي گهرج آهي. هيئن به ٿِي سگهي ٿو ته سنڌ مان جيڪي سنڌي ڪتاب، الڳ الڳ صنفن ۾، ڇپجي هند ۾ سنڌين وٽ پهچن ٿا، انهن کي پڙهجي به ۽ جاچجي به، ته انهن ۾ ٻولي ڪهڙيءَ ريت ڪتب آندل آهي، ايئن ڪرڻ سان سرحد جي ٻنهي پاسي سنڌي ٻوليءَ کي هڪجهڙي روپ ۾ بيهارڻ جي ڏس ۾ مدد ملي سگهي ٿي.

مٿي بيان ڪيل ڳالهين مان اهو نه سمجهجي ته هند ۾ سنڌي ٻولي ڪا بنهه بگڙجي ويئي آهي. ائين بلڪل به نه آهي، هند ۾ سنڌي ساهت ۽ ٻوليءَ جي واڌارن ۽ سڌارن لاءِ، اسان جا ڪيترائي ڳاڻ ڳڻيا دوست ۽ ڀائر، سنڌي ساهت ۽ ٻوليءَ جا اديب ۽ شاعر پنهنجو پنهنجو لاڀائتو ڪردار ادا ڪري رهيا آهن ۽ سڦل پورهيو ڪري رهيا آهن- ڪتاب لکجن پيا، ڇپجن پيا، پڙهجن پيا، ٻوليءَ ۽ ساهت جي ترقيءَ لاءِ ڪيترائي ادارا قائم آهن، ۽ چڱي نموني پنهنجو گهربل يوگدان ڏين پيا. مٿي رڳو سنڌيءَ ٻوليءَ ۾، جيڪا هند ۽ سنڌ ۾ لکت ۾ آيل آهي، هڪ غيرشعوري طرح آيل وٿيءَ ڏانهن ڌيان ڇڪايو ويو آهي، جنهن کي شعوري ڪوشش سان ميساري سگهجي ٿو، ته جيئن سيما جي ٻنهي پاسي سرجندڙ ساهت ۾ هڪجهڙائي اچي سگهي، ۽ اهو سيما جي ٻنهي پار رهندڙ سنڌين جي سمجهه ۾ سولائيءَ سان اچي سگهي. سنڌ ۽ هند ۾ لکجندڙ ادب ۾ اهو بلڪل به ظاهر نه ٿيڻ گهرجي ته هيءُ افسانو هند ۾ رهندڙ سنڌي هندوءَ جو لکيل آهي ۽ / يا هيءَ ڪهاڻي سنڌ ۾ رهندڙ مسلمان سنڌيءَ جي لکيل آهي، پر لڳي ته هيءُ شعر، ڪهاڻي، ناول، افسانو يا مضمون يا ٻي ڪا لکڻي هڪ ”سنڌيءَ“ جي لکيل آهي. انهيءَ ڏس ۾، سنڌ ۽ هند جي سنڌي اديبن، عالمن، استادن ۽ ڏاهن کي گڏجڻ  گهرجي ۽ گڏجي رٿابندي ڪرڻ گهرجي. هيءُ ڪم ايترو ڏکيو به ناهي، رڳو ئي رڳو ڪجهه سَوَن يا وڌ ۾ وڌ هڪ هزار کن لفظن جو فرق آهي، يا سئو ڏيڍ اصطلاحن ۽ محاورن جو مامرو آهي، جنهن کي گڏجي نبيري سگهجي ٿو؛ باقي ٻوليءَ جو گرامر، جملن جو سٽاءُ، بيهڪ جون نشانيون، اُچارن جو سرشتو، سڀ ساڳيا، اڳي ئي آهن. هن ڪتاب ۾ ڪتب آندل ٻولي هڪ مثال طور کڻي سگهجي ٿو، جيڪا ٿلهي ليکي ۾، سهڻي، سرل ۽ سهنجي آهي .

هن ڪتاب جي چوٿين خوبي يا خاصيت هيءَ آهي ته هيءُ پڙهندڙ کي هر قسم جي متڀيد کان سواءِ، انسانيت جو طرفدار بڻائڻ / بڻجن ڏانهن وٺي وڃي ٿو، هونءَ به هن ڪتاب ۾ ڪبير جو، جيڪو روپ چٽيو ويو آهي، اهو ڪنهن به دين ڌرم سان لاڳاپو نٿو رکي، رڳو ئي رڳو سندس انسان هئڻ واريءَ حيثيت کي اڀاري مٿي ڪيو ويو آهي. ڪبير جي ڪردار کي انسان دوستيءَ جي رخ ۾ چٽڻ لاءِ هن ڪتاب ۾ ڏنل مواد کي خاص ماحول ڏنو ويو آهي. مختلف واقعن کي اهڙيءَ ريت بيان ڪيو ويو آهي، جو پڙهندڙ ترت ردعمل جو اظهار ڪري ٿو؛ ۽ مذهب کان پرڀرو ٿِي، انسانيت جي پاسي ۾ وڃي بيهي ٿو. جڏهن نيرو (اهو ڪوري جيڪو نئين ڄاول ٻار (ڪبير) کي نديءَ جي ڪپ تان کڻي گهر اچي ٿو)، جو ٻار جي پنهنجائپ لاءِ پئنچائت جي اجازت جي گهرج محسوس ٿئي ٿي. هو سرپنچ  وٽ وڃي، حال احوال کان واقف ڪري ٿو، ۽ اهو هڪ ويهڪ سڏائي ٿو، جنهن ۾ ڪاشيءَ جا هندو توڻي مسلمان برادرين جا ماڻهو شامل ٿين ٿا. انهيءَ گڏجاڻيءَ ۾ هن طرح ڳالهه ٻولهه ٿئي ٿي:

” معاملو ڪافي پيچيدو آهي. نه ٻار جي ڌرم جو پتو آهي نه ذات پات جو. الائي ڪنهن جو ٻار آهي؟ هندو آهي يا مسلمان. براهمڻ آهي يا شُودر؟ ڄاڻڻ جو ڪو رستو ناهي. ان حالت ۾ ڇا ڪرڻ گهرجي؟“

گهڻيءَ دير تائين بحث مباحثا ٿيندا رهيا. بابا (نيرو) ٻالڪ کي هنج ۾ کڻي چُپ چاپ  سر جهڪائي هنن جا اعتراض ڀريا گفتا ٻڌندو رهيو.

” توهان کي اسان مان ڪهڙي اُميد آهي؟“ هڪ ماڻهو سرپنچ کان پُڇيو. ”ڇا توهان مان ڪو هن ٻالڪ کي گود کڻڻ لاءِ تيار آهي؟“

” توهين اسان مان اهڙي آشا ڪيئن ٿا رکي سگهو ته اسين هڪ يتيم ٻالڪ کي، جنهن جي ڌرم جو ڪو پتو ٺڪاڻو ناهي، نه هن جي ذات پات جي خبر آهي، پنهنجي گهر ۾ شرڻ ڏينداسين؟ اسان جو ڌرم، اسان جو گهرٻار ڀرشٽ ڪونه ٿي ويندو؟“ هڪ هندو براهمڻ واڪو ڪري چيو.

”اوهين اهڙي اميد ڪيئن ٿا رکي سگهو ته ڪو مومن ڪنهن ڪافر ٻار کي پاليندو؟ توبهه توبهه!“ هڪ مسلمان غصي ۾ ڀرجي چيو.

” توهان مان ڪير به تيار ڪونهي؟“

ڪن سڌو جواب ڏنو، ”نه، بلڪل نه.“

ته ڪن ڪنڌ جهڪائي ڇڏيو.

”ته پوءِ هيءُ غريب ڪوري هن کي اپنائي سگهي ٿو؟“

”اسين هن ڪوريءَ جو تِرسڪار ڪنداسين. هن جي مسجد ۾ وڃڻ تي پابندي لڳائي ويندي. هن کي پنهنجي برادريءَ مان ٻاهر ڪڍي ڇڏينداسين.“ هڪ مسلمان چيو.

”جڏهن هيءُ ٻالڪ وڏو ٿيندو، هن کي پنهنجي گهرن جي ڀرسان اچڻ نه ڏينداسين، ڇاڪاڻ ته هو هڪ مسلمان جو پاليل ٻالڪ هوندو. هو عمر ڀر اڇُوت رهندو.“ هڪ هندو پنڊت چيو.

”اسين هن جي سموري پريوار جو حُقو پاڻي بند ڪرائي ڇڏينداسين.“

ان کان پوءِ بابا (نيرو) کان سوال پُڇيو ويو، ”توکي اهو شرط قبول آهن؟ تون انهن حالتن ۾ ٻار کي گود کڻڻ لاءِ تيار آهين؟“

هن ڪنڌ جهڪائي جواب ڏنو، ”ها حضور، مون کي سڀ شرط قبول آهن. مان ٻار کي پنهنجو ٻار بڻائيندس. مان پنهنجي پريوار جي ڀاتين کي سموري سماج کان پري رکندس.“

ائين هڪ ٻئي هنڌ، ننڍڙو ڪبير هڪ رنگريز کان ڪپڙي رڱائڻ لاءِ وڃي ٿو، ته رنگريز کانئس پڇي ٿو ته هو ڪنهن جو پٽ آهي، ته رنگريز وٽ ويٺل هڪ گراهڪ، ڪبير جي جواب کان اڳ ئي وراڻيندي چوي ٿو ته هن ننڍڙي کي نديءَ جي ڪناري تان هڪ ڪوري کڻي گهر آيو هو، ۽ ڪنهن ڪافر جو اولاد آهي. اهڙيءَ ڳالهه تان ننڍڙي ڪبير کي صدمو رسي ٿو، ۽ هو سوچڻ لڳي ٿو:

”اهو ڪافر ڪهڙيءَ بلا جو نالو آهي؟ خبر ناهي، ماڻهو مون کي گهڙيءَ گهڙيءَ ڪافر نالي گار ڇو ڏيئي رهيا آهن؟ عجب جي ڳالهه ته وري اها ته رامو مامي جي زال مون کي اڇُوت ڪري ٿي سڏي! هن جو چوڻ آهي ته منهنجي پاڇي پوڻ سان هنن جو کاڌو پيتو حرام ٿي ويندو. اهو اپوتر ٿي ويندو! ڪهڙي اَڻٿيڻي ڳالهه آهي! مسلمانن لاءِ مان ڪافر آهيان ۽ هندن لاءِ اڇُوت! ته نيٺ مان ڇا آهيان؟ ڇو آهيان؟ ڪنهن مون کي هن سنسار ۾ آندو آهي؟ مان نه هِتي جو رهيو آهيان نه هُتي جو. ڪنهن لاءِ ڪافر ته ڪنهن لاءِ اڇوت؟ هيءَ ڪهڙي ناانصافي ٿي رهي آهي مون سان؟“

هيءَ سڄي ڪٿا ڪبير جي واڻي بيان ڪري ٿي. (ان واڻيءَ کي جنهن طرح پيش ڪيو ويو آهي، ان مان ائين لڳي ٿو ته، ڄڻ ليکڪا پنهنجي پاڻ کي اها واڻي سمجهندي هجي. جيڪڏهن واقعي به ائين آهي ته پوءِ اها سندس ڪبير سان محبت ۽ عقيدت جي نشاني آهي.) اها واڻي ڪبير جي پيدا ٿيڻ کان اڳ سنسار ۾، ڏيهه پرڏيهه ۾ اڏامندي/ ڦرندي رهي ٿي. هُوءَ جتان جتان گذري ٿي، اُتان جو تعارف ڪرائيندي وڃي ٿي. اهو باب بلڪل مُهڙيون باب آهي ۽ ليکڪا جي شاعراڻي تخيل جو من موهيندڙ مثال آهي. هِتي انهيءَ جو هڪ ٽڪرو پڻ ڏنو وڃي ٿو:

”مان آڪاش ۾ اُڏامندي پيئي وڃان، بادلن جي چلمن مان، سج جا نارنگي ڪرڻا ڦُٽي رهيا آهن. سج لهڻ جي ويلا آهي، سج پنهنجي گهر وڃڻ جون تياريون ڪري رهيو آهي، سڀني کي الوداع چئي رهيو آهي.

مون پنهنجي ياترا آرنڀ ڪئي آهي.

مان آسمان ۾ اڏامندي پيئي وڃان. مون کي ڪافي دُور وڃڻو آهي. مون کي ڪنهن جي ڳولا آهي. مون کي مٿان آيل آديش پارڻو آهي.

پر مان آهيان ڪير؟

ڇا مان پکي آهيان؟- نه!

وايو آهيان؟ – نه!

وِمان آهيان؟- اڙي نه!

اُڏندڙ کٽولو آهيان! نه، بابا، نه!

ته، پوءِ مان ڇا آهيان؟

خبر پئجي ويندي!“

ائين اها واڻي اڳتي هلي ڪبير ۾ سمائجي ٿي، ۽ اسان کي هيءَ سڄي ڪٿا پيرائتي نموني ٻڌائيندي وڃي ٿي.

امڪان آهي ته پنهنجي مواد جي چونڊ، انداز بيان جي سونهن، خيالن ۽ ويچارن پيش ڪرڻ جي سهڻي سٽاءَ، سهڻي ۽ سرل ٻوليءَ سببان هيءُ ڪتاب هند توڻي سنڌ جي پڙهندڙن ۾ سُٺي ۽ وزنائتي جاءِ والاريندو ۽ سنڌي ادب ۾ هڪ سٺو واڌارو ثابت ٿيندو. لائق پڙهندڙن سان جيڪا آخري ڳالهه سَلڻي آهي اُها هيءُ آهي ته ڀڳت ڪبير جنهن فلسفي جو سفير هو، اُن جي اسان کي به اڄوڪي دور ۾ گهڻي گهُرج آهي. اسان کي اهو سوچڻو پوندو ته اسان جي هن دور جي ”ڀڳتي“ ڪهڙي آهي، ۽ اُن لاءِ ”ڀڳتي مارڳ“ ڪهڙو آهي. هن دور جي ”ڀڳتي“ هيءَ آهي ته اسين پنهنجي سماج/سماجن ۾ برابري، انصاف ۽ آزاديءَ تي ٻڌل هڪ نئين سماج جي تخليق ڪريون، جنهن ۾ امن ۽ ڀائيچارو هجي، سهپ ۽ رواداري هُجي، رنگ، نسل، ذات پات ۽ مذهبي فرق لاءِ ڪابه گنجائش نه هجي. اهڙي ڀڳتيءَ جي ماڳ لاءِ جيڪو ”ڀڳتي مارڳ“ آهي، اُن کي اسين اڄوڪي زماني ۾ انسان دوستي، عقليت پسندي ۽ سيڪيولرزم جي اصطلاحن ۾ سڃاڻون ٿا، اهي ئي اسان جا جديد هٿيار آهن، جن وسيلي اسين ديو وارتائي قصن، جهالت ۽ اڻ ڄاڻائيءَ جهڙن انسان ۽ انسانيت دشمن اَوگُڻن کان پاڻ کي آجو ڪري سگهون ٿا، ۽ اِهي ئي اُهي سرچشما آهن جتان اسين اڄوڪي دور جي اونداهين مان نيُن روشنين ڏانهن اُسَهي سگهون ٿا. هِن دور جي ڀڳتي اها ئي آهي ته اسين هِن ئي برصغير جي جهان ۾، هڪٻئي جي سهڪار سان، پنهنجائپ سان، برابريءَ جي احساس سان، آزاديءَ جي دائميت سان رهي سگهون ٿا، ۽ هِن ئي اڄ جي جهان ۾، هند سنڌ ۾، پنهنجي گڏيل زندگيءَ جو مقصد ماڻي سگهون ٿا.Courteys and Thanks: Daily Ibrat.Feb, 1, 2009

مان نه راڳ ملهار جو موجد ٿي سگھيس، ۽ نه ديپڪ راڳ جو راڳي. نه باهه لڳائي سگھيس، ۽ نه ئي لڳل باھه کي برسات سان وسائي سگھيس. مون ستن سرن لاءِ سين هنئين هئي. ديوتائن مون کي اٺين سُر ۾ آلاپ جو پاراتو ڏيئي ڇڏيو. مون ڪهڙي کيپ کٽي آهي جو آتم ڪٿا لکڻ ويهي رهيو آهيان! ڇا ڪيو اٿم؟ لهي ويل سج کي ڪڏهن چاڙهيو اٿم؟ چنڊ جي چهري تان داغن کي ڊاهيو اٿم؟ ايامن جي سڏ کي ورايو اٿم؟

مان ٽٽل خوابن، وکريل تعبيرن، رُٺل بهارن ۽ آواز بنا سازن جو ليکڪ آهيان. مان لفظن ۽ جملن جو قافلو ڪاهي رڻ ۾ مفهوم جي رُڃ پٺيان تعاقب ۾ رُلندو آهيان. حاصل ۽ لاحاصل جي وچ ۾ ڀٽڪندو آهيان. مان تسڪين خاطر نه، بلڪه وجود جي مڪمل احتجاج مان اڇل کائي لکندو آهيان. لکڻ لاءِ مون کي بهارون متاثر نه ڪنديون آهن. مان سرءُ جا سڪل پن ڏسي لکندو آهيان. چانڊوڪي رات مون کي اداس، ۽ منهنجي دل کي وياڪل ڪري ڇڏيندي آهي. تنهن ڪري، چوڏهينءَ جي رات مون کي سمنڊ جي بيچيني سمجھه ۾ ايندي آهي. مون ڦٿڪندڙ لهرن تي نثر ۾ مرثيه ۽ نوحا لکي ڇڏي ڏنا آهن. جبلن سان ٽڪرائجي ٻڏي ويل جھاز جي تختن تي سفر ڪندڙ بيباڪ وارث وچ سمنڊ ۾ منهنجا نثر ۾ مرثيه ۽ نوحا پڙهندا، ۽ بي معنى لفظن ۽ جملن جي تھه مان معنى ڪڍي وٺندا.

مان ٽئين دنيا جي هڪ اقتصادي، سماجي، ۽ سياسي طرح ڏتڙيل ملڪ جو توائي ليکڪ آهيان. سو به غير قومي زبان جو ليکڪ! ٽئين دنيا جي ڪنهن ملڪ ۾ لکڻ، خاص طرح سان اقتصادي ۽ سياسي طرح تباهه حال ملڪ ۾ لکڻ خودڪشيءَ برابر آهي. مان گذريل ٽيهن ٻٽيهن سالن کان مسلسل خودڪشي ڪري رهيو آهيان. جنهن ملڪ ۾ خفيه ايجنسين جو ڄار وڇايل هجي، ۽ قانون نافذ ڪرڻ وارن ادارن جي نالي ۾ سونهن، سوچ ۽ اظهار جي آزاديءَ جي ناڪه بندي ٿيل هجي، تنهن معاشري ۽ ملڪ ۾ لکڻ جک مارڻ آهي. مون کي ڪڏهن ڪڏهن ائين محسوس ٿيندو آهي، مان لکڻ بدران ڄڻ ڪنهن سرڪس ۾ موت جي کوھه ۾ موٽر سائيڪل هلائي رهيو آهيان. يا، سري لنڪا جي سپيري وانگر شيشي جي ديوارن درميان هڪ سؤ چاليھه زهريلن نانگن سان جيئرو رهڻ جي ڪوشش ڪري رهيو آهيان. مون کي ڪاريهر جي مٿي مان مڻ ڪڍڻي آهي.

سچ پُڇو آتم ڪٿا لکڻ لاءِ مون کي اڃا به، ڪو سبب سمجھه ۾ نه آيو آهي. ڪجھه دوستن جو خيال آهي ته ضمير متڪلم ۾ لکيل منهنجيون ڪهاڻيون، گھڻو ڪري، منهنجي عملي تجربي ۽ مشاهدي جو عڪس آهن. هڪ لحاظ کان هر ڪهاڻي منهنجي آتم ڪٿا جو هڪ چيپٽر آهي. پر، مان سمجھان ٿو، ائين نه آهي. مان سندن رايي سان متفق نه آهيان. ڪهاڻيون تخليقي عمل آهن. هڪ ليکڪ معاشري مان ڪردارن کي چونڊي، ڇنڊي ڇاڻي، ڪجھه ڪردارن کي تخليق ڪري معاشري تي پنهنجي احتجاج جي ڇاپ ڇڏيندو آهي. هو ڊفينس آف پاڪستان رولز، ۽ سيفٽي اڪيٽ جھڙن جڙتو، ۽ هٿ ٺوڪين ۽ ساهه سڪائيندڙ قانونن خلاف بغاوت ڪرڻ لاءِ اتساهه ڏياريندڙ ڪردار خلقيندو آهي. قلم کي سڌو سنئون ڪلاشنڪوف جي منهن ۾ ڏيئي ڇڏيندو آهي. هو ناممڪن کي ممڪن ڪري ڏيکاريندو آهي. هڪ ڪهاڻي تاريخ کي بنيادي مواد وانگر استعمال ڪندي آهي. تنهنڪري منهنجيون ڪهاڻيون منهنجي آتم ڪٿا نه آهن. منهنجيون ڪهاڻيون سماجي، اقتصادي، ۽ سياسي ناهمواري، ڏڦيڙ، ۽ ويساهه گھاتين ۾ رهندڙ، جيئندڙ، ۽ مرندڙ ماڻهن جو تحريري دستاويز آهن.

سندن احتجاجن، بغاوتن، ۽ ويڙھه جي گواهي آهن. آتم ڪٿا، آتم ڪهاڻي، آٽو بايوگرافيءَ کان مان هڪ شخص جي ذاتي، مخفي ۽ شخصي تاريخ سمجھندو آهيان.

ڪهاڻين، ڊرامن، ناولن ۽ شاعريءَ جي ڀيٽ ۾، سنڌيءَ ۾ تمام گھٽ آتم ڪهاڻيون لکيون ويون آهن. تمام گھٽ، آڱرين تي ڳڻڻ جيتريون! مان سمجھان ٿو، صنف طور آتم ڪٿا، يا آتم ڪهاڻي ادب ۾ پنهنجي لاءِ ڪا به اهميت واري، ۽ اهميت جوڳي جاءِ پيدا ڪري نه سگھي آهي. شايد اهو ئي سبب آهي جو خاص طرح سان ليکڪن، شاعرن ۽ محققن آتم ڪٿا کي ڪا به ترجيح نه ڏني آهي. مولائي شيدائيءَ جا ٻه تحقيقي ڪتاب، ’تاريخِ تمدن سنڌ‘، ۽ ’جنت السنڌ‘ پڙهي مون کي ڏاڍي حيرت ٿي هئي. ڪتابن ۾ ڏنل حوالا ڏسي اچرج ۾ پئجي ويو هوس. ان مهل مولائي شيدائي سخت بيمار هو. مون، سچ پُڇو، ته وس آهر ڪوشش نه ڪئي، تنهنڪري چاهڻ جي باوجود مان ساڻس ملي نه سگھيس. جڏهن گذاري ويو ته ڏاڍو ڏُک ٿيم. اخبارن ۾ ٻه چار ليک پڙهيم، پر مولائي شيدائي منهنجي لاءِ ڏوراهين ڏيھه وانگر اڻ ڏٺل ۽ اجنبي رهجي ويو. مون هتان هُتان پُڇا ۽ پڪ ڪرائي. پتو پيو ته سنڌ جي قديم تاريخ تي کوجنا ڪرڻ واري، ايندڙ نسل لاءِ ورثي ۾ پنهنجي ذاتي تاريخ نه ڇڏي آهي. ايتري عميق کوجنا لاءِ مولائي شيدائي ڪنهن کان متاثر ٿيو، ڪنهن سندس همت افزائي ۽ رهنمائي ڪئي! ريلوائي جھڙي گوڙ گھمسان واري کاتي ۾ ڪم ڪرڻ جي باوجود مولائي شيدائي نويڪلائيءَ وارا ڪلاڪ، ڏينهن، راتيون، هفتا، مهينا ۽ سال ڪٿان وس ڪري وٺندو هو، جو هزارين ڪتابن، رسالن ۽ اخبارن مان حوالا هٿ ڪري پنهنجي تحقيق کي جاري رکندو هو! عجب قسم جو هيڪلو، اڪيلو ۽ ويڳاڻو شخص هو. سندس ٻئي تحقيقي ڪتاب پڙهي پنهنجي پَر ۾ سمجھي ويٺو هوس ته مولائي شيدائي جو هڪ ڪتاب پي ايڇ ڊي جي ٿيسز آهي، ۽ ٻيو ڪتاب پي ايڇ ڊي کان اڳتي سندس کوجنا جو ثمر آهي. پنهنجي پَر ۾ اهو به سمجھي ويٺو هوس ته مولائي شيدائي ڪنهن ڪاليج يا يونيورسٽيءَ ۾ تاريخ جو پروفيسر هوندو، ليڪچرار نه، سچ پڇو فل پروفيسر! پر، ڪنهن ٻڌايو ته مولائي شيدائي ميٽرڪ پاس هو، ۽ ريلوائي جھڙي غير علمي محڪمي ۾ ڪم ڪندو هو.

مون کي رکي خيال ايندو رهيو آهي ته مولائي شيدائيءَ آتم ڪٿا کي اهميت ڇو نه ڏني؟ ڀيرومل مهرچند آڏواڻي، امر ڏني مل، ڊاڪٽر دائودپوٽي، مولانا دين محمد وفائي، دين محمد عليگ، محمد عثمان ڏيپلائي، محمد صديق مسافر، پير حسام الدين راشدي ۽ پير علي محمد راشدي جھڙن عالمن ۽ محققن آتم ڪهاڻيءَ کي صنف طور قبول ڇو نه ڪيو، ۽ پيڙهه جو پٿر رکي ان صنف کي مضبوط ڇو نه ڪيو! پير علي محمد راشديءَ جو حيران ڪندڙ، ٻن ٽن جلدن وارو ڪتاب، ”اهي ڏينهن اهي شينهن“، هڪ لحاظ کان سندس آتم ڪهاڻي آهي. ساڳي طرح پير حسام الدين جو ڪتاب، ”هو ڏوٿي، هو ڏينهن“ سندس شخصي ۽ ذاتي زندگي ۾ ليئو پائي ڏسڻ لاءِ جارو آهي. ڪٿي ائين ته ناهي، يادگيريون ۽ ساروڻيون آتم ڪهاڻيءَ جي هڪ صورت آهن! اهڙي طرح، مرزا قليچ بيگ جي ٻن ٽن سؤ ڪتابن جا مهاڳ جيڪڏهن جدا ڪري ڇپائجن ته اهي به آتم ڪهاڻيءَ جي ڪا نه ڪا شڪل وٺي بيهندا. جڏهن به ڪنهن ليکڪ، محقق، ۽ سائنسدان ضمير متڪلم ۾ ڪجھه لکيو آهي، هن اڻ سڌي طرح ڄڻ آتم ڪهاڻيءَ کي آزمايو آهي.

ڊاڪٽر گربخشاڻي، عثمان علي انصاري، ۽ سچل سرمست جي عاشق آغا صوفيءَ به آتم ڪهاڻيءَ کي اهميت نه ڏني. ٽئين دنيا جي ڏتڙيل ملڪن جا ليکڪ صبح کان شام، بلڪه سانجھيءَ تائين اجھي ۽ اٽي لاءِ پاڻ پتوڙيندا آهن، ۽ پوءِ، راتيون جاڳي نور نچوئي تخليقي ڪم ڪندا آهن. اسان وٽ اڄ به فل ٽائيم، يعني ڪُل وقتي ليکڪ هئڻ جو تصور جنم وٺي نه سگھيو آهي. اسان جي زندگيءَ جا، روزانو، ڏهاڙي، تازا توانا ڏھه ٻارنهن ڪلاڪ سرڪاري، نيم سرڪاري ۽ پرائيوٽ نوڪرين ۾ فائلن جو کاڄ ٿي ويندا آهن. تنهن ڪري، ٽئين دنيا جي ليکڪن محدود وقت ۾ اول ترجيح تخليقي ڪم کي ڏني آهي. ڊاڪٽر گربخشاڻي، عثمان علي انصاري، ڊاڪٽر دائود پوٽو، مرزا قليچ بيگ، مولائي شيدائي، ذري گھٽ سڀئي عالم، سرڪار سڳوريءَ جي نوڪريءَ ۾ هئا، ۽ زندگيءَ جي تازه دم ڏهن ٻارهن ڪلاڪن جو نذرانو، روزانو آفيس ۾ ڪاموريڪالي ديويءَ کي پيش ڪندا هئا. مان سمجھان ٿو، سنڌ جي عالمن ۽ محققن اسان جي لاءِ جيڪي ڪجھه خزانو ۽ علم جا ڀنڊار ڇڏيا آهن، سي سندن سنڌ لاءِ محبت جي نتيجي ۾ ڪرامت، ۽ وڏي ۾ وڏو ڪارنامو آهن.

ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ، محمد ابراهيم جويو، علي احمد بروهي، سراج، اياز قادري، ڊاڪٽر غلام علي الانا، نياز همايوني، تنوير عباسي ۽ شيخ اياز وٽ ضمير متڪلم ۽ اسان کي ٻڌائڻ لاءِ ايڏو ته ضخيم، ۽ انمول تجربن ۽ پيڙائن جو خزانو آهي، جو رڪارڊ تي رڪارڊ ڪرڻ ويهجي ته سوين، هزارين ڪيسٽون به جيڪر کٽي پون! شيخ اياز بنگال مان خطن، ڊائرين ۽ جيل جي يادگيرين ۾ پاڻ بابت گھڻو ڪجھه ٻڌائي ويو آهي، پر، مان محسوس ڪريان ٿو، اياز وٽ اسان کي ٻڌائڻ لاءِ گھڻو ڪجھه آهي پر، وري به ڳالھه اچي محدود وقت تي بيٺي آهي! اياز محدود وقت ۾ شاعري ڪري، يا آتم ڪهاڻي لکي! تنهنڪري مون ڏٺو آهي ته دنيا ۾ آتم ڪهاڻيون، گھڻي تعداد ۾، اداڪارن، رانديگرن، يا رٽائرڊ سياستدانن لکيون آهن، جن کي آتم ڪهاڻي لکڻ کانسواءِ ٻيو ڪو ڪم نه هوندو آهي.

جيئن ميوي سان ڀرپور وڻ جون ٽاريون ڌرتيءَ ڏانهن جھڪي اينديون آهن، ۽ ٻارن کي ميوو پٽڻ تي هرکائينديون آهن. تيئن، ملڪ جون ناهموار، ۽ بي انصافيءَ تي بيٺل سماجي ۽ اقتصادي منڊيون، ۽ بدبودار ۽ غليظ سياسي حالتون مون کي مسلسل مواد ڏيئي لکڻ لاءِ آماده ڪنديون رهنديون آهن. جيئن اسپين جا ويڙهاڪ ڍڳا ڳاڙهو ڪپڙو ڏسي مرڻ مارڻ لاءِ تيار ٿي بيهندو آهيان. مان روشنيءَ ۽ سوجھري جو ليکڪ نه آهيان. مان ظلم ۽ ناانصافين جي انڌيري ۾ وڌيڪ طاقت سان لکي سگھندو آهيان. هڪ دفعي ڪٿي لکيو هيم، مان خزائن جو ليکڪ آهيان، بهارون ملنديون ته مري ويندس. ملڪ جون حالتون منهنجي لکڻ لاءِ ايتريقدر ته موافق آهن، ۽ مواد جا انبار ايتريقدر ته ملي رهيا آهن، جو سچ پڇو ته آتم ڪهاڻي لکڻ لاءِ مون وٽ بنھه وقت ڪونهي. پر، تنهن هوندي به آتم ڪٿا هٿ ۾ کنئين اٿم. مان محسوس ڪريان ٿو، ته مون کي آتم ڪٿا لکڻ گھرجي.

سوچيان پيو، ڪڏهن ڪڏهن مون جھڙي ڪنهن شخص کي به آتم ڪٿا لکڻ گھرجي، جنهن زندگيءَ ۾ ڪو به ڪارنامو ڪري نه ڏيکاريو هجي، ۽ جنهن فقط خواب ڏسڻ ۽ پاڇولن پٺيان ڊوڙڻ، ۽ اٺين سُر جي لاحاصل تلاش کانسواءِ ڪجھه نه ڪيو هجي. تنهنڪري مان آتم ڪهاڻي لکي رهيو آهيان.

گھڻو اڳ، ذري گھٽ چاليھه سال اڳ زندگيءَ ۾ پهريون دفعو 1951ع ڌاري مون آتم ڪٿا لکي هئي. اها آتم ڪٿا يا آتم ڪهاڻي مون پنهنجي استاد ۽ مهربان سائين عبدالعلي قلباڻيءَ جي چوڻ تي لکي هئي. اها آتم ڪهاڻي منهنجي نه هئي. اها آتم ڪهاڻي هڪ ڇڳل ۽ پراڻي بوٽ جي هئي، جنهن کي زندگيءَ جا آخري ايام گذارڻ لاءِ گند جي ڊهه تي جاءِ ملي هئي. تڏهن، مان اين جي وي هاءِ اسڪول ڪراچيءَ ۾ پنجين درجي ۾، اڄڪلھه جي حساب مطابق اٺين ڪلاس ۾ پڙهندو هوس، ۽ ڪرڪيٽ راند ۾ ڀڙ، ۽ پڙهڻ ۾ ڏڏ هوندو هوس. مون کي سمجھه ۾ نه پئي آيو ته پراڻي ۽ ڇڳل بوٽ جي آتم ڪهاڻي ڪيئن لکان؟ ڪرڪيٽ راند جي ڪري سڀئي استاد مون کي ڀائيندا هئا. پڙهڻ ۾ ڪچو هئڻ جو ڪڏهن طعنو نه ڏيندا هئا. بس، ايترو سو ضرور چوندا هئا، ته سال ۾ ٻارهن مهينا ٿيندا آهن، ڏھه مهينا ڀل راند ڪندو ڪر، ٻه مهينا پڙهي امتحان ڏيندو ڪر.

۽ پوءِ اِهو سلسلو ايم اي ڪرڻ تائين هلندو رهيو. سال جا ڏھه مهينا راند ۽ ٻه مهينا پڙهي امتحان! اسان جي ڏينهن ۾ ڪاپي، ڪارتوس ۽ ڪلاشنڪوف جي آڌار تي امتحان پاس ڪرڻ جو رواج نه هوندو هو، ۽ جيڪڏهن ائين هجي ها، ته پوءِ ٻارهوئي ڪرڪيٽ راند کيڏان ها، ۽ ڪتابن جي شڪل ڪڏهن به نه ڏسان ها.

پراڻي بوٽ جي آتم ڪهاڻي مون کي سمجھه ۾ نه آئي هئي. سائين عبدالعلي قلباڻيءَ منهنجي رهنمائي ڪئي هئي. چيو هئائين! سمجھ کڻي ته تون پراڻو بوٽ آهين. محسوس ڪر ته تون ڇڳل بوٽ آهين، ۽ گند جي ڊهه تي پيو آهين، پر، گند جي ڊهه تائين پهچڻ کان اڳ نئون به ته هئين نه، شوڪيس ۾ رکيو هئين، ۽ پوءِ ڪنهن زميندار يا شاهوڪار تو کي خريد ڪري پير ۾ پاتو هو! ڪيئن، سمجھه ۾ اچئي ٿو نه! تڏهن، زندگي ۾ پهريون دفعو مون کي خبر پيئي هئي ته مان شدت سان سوچي سگھان ٿو. تمام شدت سان! مون محسوس ڪيو ته مان بوٽ آهيان، هڪ ظالم شخص جي پيرن ۾ پاتل آهيان، جنهن کي پنهنجن نوڪرن، ۽ سندن ٻارن کي ٺوڪرن سان مارڻ، ۽ بوٽ سميت لتون هڻڻ جي عادت آهي.

سائين عبدالعلي قلباڻيءَ کي پراڻي بوٽ جي آتم ڪهاڻي ڏاڍي وڻي هئي. پيار وچان چيو هئائين! رشيد شاهه کان ته نه لکرائي اٿئي. رشيد احمد شاهه بخاري اسان جي ڪلاس جو مانيٽر هوندو هو، ۽ پڙهڻ ۾ ڀڙ هوندو هو. سال جا ٻه مهينا، جڏهن مان ڪرڪيٽ راند نه ڪندو هوس، رشيد مون کي امتحان جي تياري ڪرائيندو هو. اهو سلسلو ميٽرڪ تائين هلندو آيو. رشيد، اڄڪلھه ڊاڪٽر آر اي شاهه جي نالي سان سنڌ يونيورسٽيءَ جو وائيس چانسلر آهي. آتم ڪٿا کي مستند ۽ دلچسپ ڪرڻ لاءِ ضروري آهي ته وڏن ماڻهن جو ذڪر ڪجي، ۽ وڏن ماڻهن سان پنهنجو تعلق ظاهر ڪجي. مون جھڙا معذور جن کي پنهنجون ٽنگون نه هونديون آهن، سي گھوڙين جو سهارو وٺندا آهن. 1951ع ڌاري اين جي وي هاءِ اسڪول جي ڪرڪيٽ ٽيم جو ڪيپٽن ميڊيم فاسٽ بالر اي آر قاضي هوندو هو. اي آر قاضي اڄڪلھه جسٽس عبدالرحيم قاضيءَ جي نالي سان سنڌ هاءِ ڪورٽ جو جج آهي.

Courtesy and Thanks:

 http://www.wichaar.com/news/302/ARTICLE/10202/2008-11-27.html

وِرلاپُ

رومانا شيخ

سالن کان، وري وري، ماڻهو منهنجي پـَري چهره صورت تي مون کي مبارڪون پيا ڏيندا هئا، ۽ منهنجي اک جي اهائي اُمـَٽُ چمڪ کين سدا پـَئي وڻندي ۽ لـُڀائيندي هئي

نيٺ به آءٌ ايتري خوشناڪ ڪيئن هـُيس! اِها مان سمجهي ئي نٿي سگهيس اصل. ائين، مـُوناليزا وانگر، ڄاتم ئي ڪونه ٿي ته منهنجي اندرَ ۾ اهڙي ڪا لاٽ هئي، جنهن مون کي ائين هر ڪنهن جي نظر ۾ ۽ هر حالت ۾ دلنوازي ۽ کـِڙيل گل جيئن ترو تازه ٿي رکيو. مون وٽ اُن نالي چڙهيل مصوريءَ جي شاهڪار جهڙي مـُنهن ۾ ڪا مـُرڪَ به ڪانه هئي، جنهن “مونا ليزا” کي سڀني جي اکين لاءِ ڪشش جو دائمي مرڪز بڻائي رکيو هو، ۽ نه ئي ڪا ڄاڻُ هيم ته مـَنَ جو ڪهڙو اُهو اُڀار هو، جنهن مون کي اُهو حوصلو ٿي ڏنو، جو گذرندڙ وقت جا گـُهنجَ به مون تي ڪو اثر نه پئي وجهي سگهيا. اصل اِئين، ڄڻ آءٌ ڪنهن اکـُٽـَنـِرواڻ جي حال ۾ جـِي رهي هيس! پر هيءَ سڀ حالَ ستيا مون لاءِ رڳو اُن گهڙيءَ تائين هئي، جڏهن منهنجي مـَنَ جو مرڪز ۽ ساهه جو سهارو اوچتو مون کان کسجي ويو.

هائو، رڳو اُڻ گهڙيءَ تائين، جڏهن مون کان منهنجو سڄو بختُ ڦـُرجي ويو ۽ سڀ ڪجهه هٿان وڃائي ويٺيس. اُڻ گهڙيءَ جڏهن منهنجو سترهن سالن جو سڀ کان ننڍو پٽ، عـَبيرُ، مون کان کسجي ويو. آگسٽ مهيني، سال 2008ع جي ڏهين ڏِينهن، اوچتي راهه ويندي حادثي ۾. هاڻي جڏهن مان آرسيءَ ۾ ڏسان ٿي، ته منهنجي اک هڪڙيءَ اڌ عمر گذاري آيل ٿڪل ناريءَ جي وساڻل مـُنهن تي وڃي پـَوي ٿي. منهنجون ڳوڙهن ۾ آليون اکيون مون کي ڪيئن ٿيون لڳن، اُهي مان بيان ڪريان ته ڪيئن ڪريان! موناليزا جي جڳ مشهور مـُرڪ وانگر ته هرگز نه، پر اُنهن جو اُونهو گهاءُ ڪو “ليونارڊا ڊا ونسيءَ” جهڙو ڏک ۾ ورتل مصور ئي چـِٽي ڏيکاري ته ڏسي به سگهجي! منهنجون قربائتيون ساهيڙيون ۽ ساڱيئڙا مـِٽ مائٽ، منهنجو لحاظ رکي، منهنجي سامهون ڪو اکر نٿا ڪـُڇن. هو منهنجي اکين ۾ ڏسڻ کان ڪيٻائين ٿا، جو منهنجي سـُڪي ٺوٺ ٿيل چپن کي هو کلائي به ته نٿا سگهن! اُنهن جي هيٺ لڙيل اکين ڏانهن ڏسندي آءٌ ته بس اِئين ٿي سمجهان، ۽ اَندر جي اَندر ۾ پئي وِجهلان. گهڙيءَ گهڙيءَ جي ياد ۾ منهنجي اکين ۾ ڳوڙها ڀرجي ٿا اچن، ۽ مون کي ڪو دلاسي ڏيڻ لاءِ اکين ۾ اکيون آڻي ڏسي به نٿو سگهي.

موناليزا جي دائمي مـُرڪ لاءِ جيڪي رايا آهن، تن مان هڪ هيءُ به آهي ته هـُن پنهنجي ٻئي پـُٽ جي ڄمڻ تي اِئين مـُرڪيو هو. پر اِن لاءِ اهو رايو ۽ ٻيا سڀ رايا “ڊاوِنسي ڪوڊ” ۽ آءِ (آءٌ) مـُوناليزا” جي پڙهڻ کان پوءِ غلط چيا ويا آهن. پر آءٌ پنهنجي تجربي مان پهرئين رايي کي صحيح ٿي سمجهان، جو منهنجو عـَبير به منهنجو ٻيو پٽ هو.

جيسين عَبيرُ مون سان هو، اصل ۾ آءٌ جوان هيس، چَينچل ۽ نئين نئين سچ ۽ تازن خيالن جي مالڪِ به. آءٌ اِنهيءَ ارادي جي هيس ته عـَبيرَ جي هر ارادي کي مان ڪامياب ڏسان! اِئين، جو هـُن جا ٻيا گهڻگهرا ڪي پنهنجا ارادا هـُن تي نه آزمائين ۽ نه مڙهين. آءٌ کانئس ڪو پـَهرُ پري ٿيندي هيس ته ترت هـُڻ کي پاڻ سان ڏسڻ ۽ ساڻُ هجڻ گهرندي هيس. آنڊي جي ڇڪ بي سبب، پاڻمرادو مون کي مجبور ڪندي هئي. هـُن جي ساٿ لاءِ مون “آزاد رهت” جي اصول کي ڇڏي “واڳيل رهت” جي اصول تي هلڻ ٿي چاهيو، سچ ته منهنجا ٻيا ٻار به ۽ سندن پيءُ، منهنجو گهروارو، ان منهنجي رخ تي دانهين هوندا هئا، پر آءٌ عبير سان اُهائي واڳيل بلڪ ڳنڍيل ٿي رهيس. جي مان ڇوڪرو هجان ها ته هـُن سان ائين سنگت ۾ رهان ها جيئن اڄ جا ڇوڪرا رهن ٿا. ڪلهو ڪلهي ۾ ڏئي ۽ ڳراٽڙيون پائي گڏ گهمون ها اسڪول ميٽ، ڪاليج ميٽ ۽ يونيورسٽي فيلو ٿي پڙهون ها، امتحان ڏيون ها ۽ گڏجي رانديون رهون ها.

هو ڏهن سالن جو هو ته مون کي هن ڪمپيوٽر جو استعمال سيکاريو هو، ٻارهن سالن جو هو ته ڪمپيوٽر پروگرامن سکڻ شروع ڪئي هئائين، هڪ سال اندر هو پنهنجو ڪمپيوٽر سائيٽ تيار ڪري چڪو هو. هـُن انٽرنيٽ تان گٽارُ وڄائڻ سکيو. مان حيرت ۾ هيس ته هو لکيل ولائتي ميوزڪ جا اکر پڙهي ٿي سگهيو جن جو ڪو هڪ اکر به مان سڃاڻي ۽ ٻولي نٿي سگهيس. آءٌ خوشيءَ ۾ نه ماپندي هيس جڏهن هو مون کي اُهي راڳ وڄائي ٻڌائيندو هو جن کي مان ٻڌڻ چاهيندي هيس پر خود کيس اُهي ايترا نه به وڻندا هئا. منهنجي اکين ۾ ڏيا ٻرندا هئا ۽ دل منهنجي ڀرجي اُٿلون کائيندي هئي، اِهو ڏسندي ۽ ڄاڻندي ته آءٌ اهڙي هڪ زنده دل جوان سان گڏ پئي رهان، جنهن ميڙي چونڊي حياتيءَ جو سڄو لطف آڻي منهنجي جهوليءَ ۾ وِڌو آهي!

اهڙي سراپا بهار ماڻهوءَ سان گڏ جيئندي، منهنجو مـُنهن مهڪندو هو ۽ وڌندڙ عمر جو پاڇولو به مون کان ڪوهين پري ڀڄندو هو ۽ ڪڏهن منهنجي رڳو پاسي کان به ڪينَ مـَٽيو. هـُن وٽ اهڙو ڪو سـَولو، سادو ۽ اَڻچـُڪ علاج هٿ ۾ هو، جنهن سان هو پنهنجي ماءُ جا سڀ اَهنجَ اُلڪا اَک ڇنڀ ۾ غائب ڪري ڇڏيندو هو، ۽ منهنجي دل جون دريون سدائين صبح جي ننِڊاکيل مٺيءَ هير سان ڀريل رهندوين هيون. ۽ پوءِ بلڪل ائين ٿيندو هو، جو گهر جي مهر ڀريل ڀاتين ۽ پنهنجي ٻارن ۽ سندن پياري پيءُ سان کاڌي جي ميز تي ويهي سڀ اسين چهڪندا ۽ کلندا هئاسين، ڪوڪيون کائيندا هئاسين ۽ گڏجي خوشيءَ جي کير جا پيالا پيئندا هئاسين.

اِن طرح آءٌ سدائين حيرت ۾ هوندي هيس ته اسان سڀني مان ۽ خاص طرح مون ۽ منهنجي پٽ عـَبيرَ ٻنهي مان ڪير وڌيڪ ڏاهو آهي: آءٌ پاڻ جيڪا ڪتاب پڙهي به سندن پالنا ڪرڻ سکي هيس، يا منهنجو پـُٽ عبير جنهن اها سڀ وِندُر ۽ فضيلت ايڏيءَ ننڍيءَ عمر ۾ پنهنجي تجربي مان، سا به ڪيئن، سکي ورتي هئي!

عبيرَ کي پنهنجا دوست ڏاڍا وڻندا هئا. اُنهن لاءِ هو ڪڏهن چڱي مـَٺي جا فيصلا ڪونه ڪندو هو. آءٌ پاڻ به ائين هوندي هيس هـُن جي دوستن سان به (سا به کانئن پري کان ئي) ڇو ته مون کي خود پنهنجن ٻين ڄاڻن ۽ ويجهن عزيزن تي به فيصلن ڏيڻ لاءِ ڪو وقفو يا ڪانڍ ڪانه هوندي هئي، ۽ خود هـُن لاءِ سندس پيءُ، اسان جو ڪار ڊرائيورُ، اسان جو بورچي ۽ آءٌ ته سڄي جا سڄا ۽ هر مهل حاضريءَ لاءِ هـَڪيا هئاسين مون کي خبر هئي ته هو پاڻ ئي ملنسار، بامروت ۽ ڏاڍو لحاظي هو ۽ هرڪو کيس چاهيندو هو، اُهو نيڪدل شخص جنهن کان هو ڀاڙي تي فلمون آڻيندو هو، دوڪاندارَ، هوٽلن جا بيرا ۽ خانساما به جيڪي کيس ڄاڻندا هئا، اُهي سڀ. پر هن جي سڄيءَ اِن رهت جو سبب به ڪهڙو هو! سندس هڪ دوست اِن جو جواب ٻڌايو هو. چيائين، “لڳ ڀڳ جنهن سان به هو مليو ٿي، اُن کيس ڀانيو ۽ پيار ٿي ڪيو بنا سبب، پاڻمرادو، اِن لاءِ هن کي ڪجهه ڪرڻو ڪونه ٿو پوي، ڇو ته هو آهي ئي ڀانئجڻ ۽ دل سان پيار ڪرڻ جهڙو!”

عبيرُ هيءَ دنيا ڇڏي هـُن دنيا ڏانهن ويو. اُهو لاڏاڻو به هـُن دوستن وٽ نيرن کائڻ لاءِ ويندي ويندي ۽ اُن ڏينهن ڪيو جڏهن سندس او ليول جي امتحان جو نتيجو ٿي نڪتو. مون پنهنجي پـُٽ جو قلمي نقش، جي پورو چٽيو آهي ته اِن ئي سبب مون کان ٿي سگهيو آهي، جو هو هئو ئي اهڙو. دنيا جي ڪن ماڻهن لاءِ هو سترهن سالن جو سمجهو ۽ موتيءَ جهڙو سچو ماڻهو هو. ۽ اِئين اُنهن جي آڏو هـُن جو تعليمي سفر معمول تي پورو ۽ ماٺ ماٺ ۾ نبريو ۽ نـِبار رهيو. پر مون لاءِ، عام انسانيت جي خيال کان، وطن ۽ ڌرتيءَ ماءُ لاءِ هو مستقبل جي مسيحائيءَ جي اميد ئي هو. هن جڏهن اُن اڄاتل صبح دوستن وٽ وڃي نيرن کائڻ جي موڪل گهري ته مون خوشيءَ سان اُها هـُن کي ڏني. مون ڄاتو ٿي ته هو اُتي وِندربو، خوش خوش موٽندو ۽ لڙئي سج مون کي اچي سندن ڳالهيون ۽ چرچا ڀوڳ ٻڌائيندو ۽ ويهي مون سان سندن معصوم دلين جا اوچا اوچا احوال ۽ اُمنگ شيئر ڪندو.

پر بي ترس ۽ نامراد حادثي سڄو منهنجو سمو بدلائي ڇڏيو، ۽ مان سڀ ڪجهه پل ۾ وِڃائي ويٺيس. مان عبيرَ کان گهڻو ڪجهه سـِکي هيس، فخر سان هن جي آڏو شاگردياڻي ٿي ويهندي هيس. پر مون کي هـُن پاڻ کان جدا ٿي جيئڻ جو سبق ئي ڪونه سيکاريو هو. اِهو ارمان منهنجي دل تان لهي ئي نٿو. آءٌ ڪو ليڪچر هن دنيا مان ماڻهوءَ جي جامي مٽائڻ تي ڪونه ٿي گهران، ڇو ته اِها حياتيءَ جي حقيقت ئي آهي. پر اهڙي ڪنهن ڏاهي جي گهرج اٿم، جيڪو مون کي ٻڌائي ته هانءُ کولي کـِلبو ڪيئن آهي: سڄيءَ دل تي ڇانيل ان من موهڻي ٻار کان سواءِ ڪيئن جيئبو! اُهو جيڪو پيارو هو، پيار ڏيندو هو، اکين ٺارُ ۽ جيءَ جيارُ هو! مون کي ته ويسهه نٿو ٿئي ته نيٺ به ڪيئن منهنجي هيءَ سـُڪي ٺوٺ ٿيل ماٺ جي مهر لهندي! اُهو جيڪو منهنجي ساهه جو ساهه هو، اوچتو مون کان ائين ڦرجي ويو! ۽ مان آهيان، جا وياڪل اکيون کنيو، اڌ مئل پکيءَ جيان عمر جي خالي پهاڙ ڏانهن ڏسندي ٿي رهان!

(انگريزي اخبار “ڊان سنڊي مئگزين جي ٿورن سان)

ترجمو: محمد ابراهيم جويو

Courtesy and Thanks: Daily Dawn Magzine and (Daily Ibrat- Nov. 6, 2008)

4 مارچ جو ذڪر هلي ته ذهن خود بخود يوسف لغاريءَ ڏانهن ڇڪجي وڃي ٿو. يوسف لغاري انهن چند سچن سپوتن مان هڪ آهي، جن پنهنجي ذاتي مفادن تي سنڌڙيءَ جي مفادن کي ترجيح ڏني ۽ پنهنجي زندگي ڏکن ۽ ڏولاون ۾ وجهي سنڌڙيءَ جي سينڌ سنواري ويا. منهنجي خيال ۾ جيڪڏهن 4 مارچ وارو واقعو نه ٿئي ها ته جيڪر ون يونٽ ٽٽڻ لاءِ سنڌ وارا اڃا به ويٺا سڪن ها.  چوٿين مارچ جو جوڌو ۽ هيرو غير متنازعه طور تي صرف ۽ صرف يوسف لغاري آهي. مان يوسف لغاريءَ جي اميج ٺاهڻ جي ڪوشش ڪونه ٿو ڪريان. صرف هڪ اهڙي سپوت کي دلي خراج عقيدت پيش ڪري رهيو آهيان، جنهن وقت سرحالات کي سمجهيو ۽ باوجود مشڪلات ۽ مخالفتن جي پنهنجي منزل ڏانهن وڌڻ جي عزم تي ثابت قدم رهيو ۽ قوم کي هڪ اهڙي طوق مان نجات ڏيارڻ لاءِ رستو هموار ڪري ويو، جيڪو پنهنجن جو ئي وڌل هيو، ۽ جنهن جون ڪڙيون صرف هڪ فولادي انسان ئي ٽوڙي ٿي سگهيو. قوم انجي عيوض هنکي ڇا ڏنو؟. صرف بک ۽ بيروزگاري، مسئلا ۽ مشڪلاتون، ۽ تهمتون ۽ الزام.

 سنڌ يونيورسٽيءَ مان ايم.اي پاس ڪرڻ بعد يوسف لغاري ڪافي عرصي تائين بي روزگار رهيو. هو پنهنجي خاندان جو واحد سهارو هيو، ۽ هو ڪو سرمائيدار بھ ڪونه هيو. هن جي مٿان هڪ وقت اهڙو به آيو جو پنج ڏينهن هن جي گهر ۾ تئو بھ ڪونه چڙهيو ھو. آخر مجبور ٿي هن ميرپور خاص ۾ ڪوئلا وڪڻڻ شروع ڪيا، پر خودداري ۽ غيرت اهو گوارا ڪونه ڪيس ته ڪنهنجي آڏو وڃي سوال ڪري. هنکي لاهور ۾ سرڪاري نوڪري ملي ۽ هڪ وڏي عهدي تي فائز ٿيو. لاهور وڃڻ شرط هن لاهور ۾ سنڌي ملازمن جي يونين ٺاهي ۽ پنهنجي محڪمي ۾ سنڌي ملازم ڀرتي ڪرڻ شروع ڪيا. ماڻهن هن تي الزام هنيو ته يوسف حڪومت وٽ وڪامي ويو آهي. حالانڪه يوسف جيڪڏهن بيروزگار هيو ته به سياست کان ڪناره ڪش نه هيو ۽ جيڪڏهن نوڪري مليس تڏهن به هن قوم جي مفاد جي خلاف ڪوبه ڪم ڪونه ڪيو. پوءِ به، هو جڏهن حيدرآباد ۾ ڪنهن سرڪاري ڪم سان آيو ته کيس يوسف ٽالپور ۽ ٻين چيو ته، يوسف هن وقت قوم کي تنهنجي سخت ضرورت آهي. تون سنڌ کان ٻاهر نه وڃ. يوسف ان وقت ئي بنا ڪنهن مهلت ۽ موقعي جي پنهنجي آفيس کي لاهور ۾ تار ڪري ڇڏي ته مان ڪونه ايندس ۽ سندس سامان ۽ پگهار به لاهور ۾ رهجي ويا. يوسف لغاري اڃا تائين اڻ سڌيءَ طرح عتاب جو شڪار آهي. هن وقت هو ميرپور خاص ۾ وڪالت ڪري رهيو آهي. 14 مهينا کيس وڪالت کان روڪيو ويو هو. ان دوران هن ڪافي تڪليف وارا ڏينهن گذاريا، ۽ هاڻي به بلڪل ڪسمپرسيءَ وارا ڏينهن گذاري رهيو آهي.

 4 مارچ جي خاص نمبر لاءِ يوسف لغاريءَ کان انٽرويو وٺڻ جوسوچي آءٌ ۽  خان محمد پنهور سندس ميرپورخاص واري مڏيءَ تي هڪ شام جو ساڍي چئين بجي ڌاري اچي سهڙياسين،  جتي مامونءَ جي هوٽل تي اچي هن کي هٿ ڪيوسين.

هو اسان سان نهايت گرمجوشيءَ ۽ محبت سان مليو. اسان جڏهن کيس ٻڌايو ته اسان حيدرآباد کان آيا آهيون سندس انٽرويو وٺڻ، ته هو حيران به ٿيو ۽ ڪي ڪجهه لڄي به. هن چيو ته ”يار ڇو ٿا ڀوڳ ڪريو. مون مسڪين جو ڪير انٽرويو ڇاپيندو؟. توهان وانگر ملير ڊائجيسٽ وارا به انٽرويو وٺي ويا هئا پر خبر ناهي ته ان جو ڇا ٿيو؟ ۽ برسات واري به خط لکيو هو ته تنهنجو انٽرويو وٺندس پر….. ڪير ٿو هن مسڪين کي پڇي.“

جڏھن اسان کيس يقين ڏياريو تڏهن هن کي ڪجهه تسلي ٿي ۽ اسانکي پنهنجي ريلوي اسٽيشن ڀرسان جاءِ ۾ وٺي آيو. مان هن کان اڳ يوسف لغاريءَ سان ڪڏهن بھ ڪونه مليو هوس. سو سوچيندو هيس ته هيڏو وڏو شاگرد ليڊر ۽ وڪيل آهي سو ضرور وڏي رعب ۽ دٻدٻي سان رهندو هوندو. پر جڏهن ساڻس مليس ته مونکي يقين نه ٿي آيو ته هي ڪو اهوئي يوسف لغاري آهي جنهنجي بابت اڪثر ٻڌندو رهندو آهيان. نهايت سادي طبيعت، سادو لباس، سادو اٿڻ ويھڻ، سادو ڳالھائڻ، مطلب تھ سادگي ۽ خلوص جو ھيءُ مجسمو ميرپورخاص جي ڪورٽن ۽ ڪيفي مامونءَ ۾ اڪثر يوسف لغاريءَ جي نالي ڏسي سگهجي ٿو.

هڪ ڊگهي ۽ اونداهي چوٽيهن ڏاڪن واري ڏاڪڻ چڙهي هنجي فليٽ نما گهر تي آياسين. گهر ۾ ٻه ڪمرا هئا. هڪ رهائش جو ۽ ٻيو سندس وڪالت جي آفيس جو. ٻنهي ڪمرن جو سامان بي ترتيب ۽ ڇڙوڇڙ هو: بلڪل هڪ روايتي ڪنواري ۽ تنها شخص وانگر. هن جي هر شيءِ زندگيءَ ۾ اڪيلو رهجي وڃڻ جي شاهدي ڏئي رهي هئي.

شام جا ڇهه وڄي رهيا هئا. اسان يوسف  صاحب جي فليٽ ۾ هيڏانهن، هوڏانهن جون ڳالهيون ڪري رهيا هئاسين ته اوچتو هڪ همراهه نازل ٿيڻ جي انداز ۾ ڪمري ۾ داخل ٿيو. مٿي تي سنڌي ٽوپي. نيم هپي وار. کاڌيءَ جي سلوار قميص ـ ۽ پيرن ۾ لانگ بوٽ بغل ۾ هڪ چمڙي جو (case)ڪيس (جنهن ۾ هڪ قيمتي ڪئنن ڪئميرا هيس). يوسف لغاري هن جو تعارف ڪرائيندي ٻڌايو ته ”هيءَ مسٽر غلام رسول ناريجو آهي، منهنجو ننڍپڻ جو دوست. همراهه ڊنمارڪ ۾ رهندو آهي. اتي ٻه لاڳيتيون شاديون ڪيون هئائين جيڪي سندس ساٿ ڇڏي ويون ۽ هاڻي ٽينءَ جي پاڙ پٽڻ جون تياريون ڪري رهيو آهي. جو ان کي کنيو مائٽن جي سڪ، سو آيو گهمڻ. جڏهن ڪراچيءَ پهتو ته هن جا وار تمام وڏا هئا ۽ لباس به ڪنهن پوڙهي هپيءَ جهڙو هيس. بندر روڊ تي هڪ ملنگ جو فوٽو ڪڍي رهيو هو ته اوچتو اتي هڪڙي همراهه ٻانهن کان جهليس. چئين تون انڊيا جو جاسوس آهين. پوءِ ته اچي تماشو ٿيو. جوان گهڻائي قسم قرآن کڻي. گهڻو ئي چوين ته بابا مان سنڌي آهيان، جاسوس نه آهيان. پر ڪير ٿو يقين ڪريس. پوءِ ته سائين ڪراچيءَ جا مهاجر ورائي ويس. ماڻهن جو انبوهه گڏ ٿي ويو. ”يهي هئي، يهي هئي“ ڪري همراهه کي ورائي ويا. ڇڪي اچي ٿاڻي تي ڪڍيائونس. اتي هڪڙو صوبيدار هجي سنڌي. هنکي ڪجهه آٿت ٿيو ته ٻيلي ڪو منهنجي به ٻڌندو سو صوبيدار کي گھڻوئي سنڌي ۾ سمجهايائين. پر هنکي وري ڪراچيءَ ۾ رهي سنڌي به وسري وئي هئي ۽ هن سان سنڌي ڳالهائڻ لاءِ به تيار ڪونه هو“.

”خير، ٻه ڏينهن لاڪپ ۾ رکيائونس، جتان مس مس جان ڇڏائي آيو آهي ۽ هاڻي ٻن هفتن کان پوءِ وري ڊنمارڪ ويندو.“. اسانکي مسٽر ناريجي جي حالت تي ڏاڍو ڏک ٿيو. مسٽر ناريجو ڏاڍو زنده دل انسان آهي. اسان سڄي رات هن جي دلچسپ ڳالهين مان لطف حاصل ڪندا رهياسين.

اٽڪل ساڍي ڇهين بجي اسان يوسف لغاريءَ کان پهريون سوال ڪيو.

”ادا! 4 مارچ جي پس منظر تي ڪجهه مختصر روشني وجهي سگهندا؟“

”4 مارچ کي هڪ مخصوص ڏينهن يا هڪ مخصوص واقعي ۾ قيد ڪيو ويو آهي جيڪو سراسر بي انصافي آهي. چوٿين مارچ نتيجو هو ان ٻرندڙ جبل جو جيڪو سنڌ جي نوجوان جي اندر ئي اندر ۾ٽهڪي رهيو هو ۽ آخر ڦاٽ کائي ٻاهر نڪتو ۽ ون يونٽ جي قهري ڪوٽ ۽ ايوب خان جي آمرانه ۽ ظالمانه حڪومت جون بنيادون ئي لوڏي ڇڏيائين“.

”1955 کانپوءِ سنڌ جي سياست تي هڪ موت جهڙو موجهاڙو ڇانئجي چڪو هو. ڪوبه شخص سنڌ ۽ سنڌين جي حقن لاءِ زبان نٿي کولي سگهيو“.

”ايوب خان جي تلوار هر وقت مٿان لڙڪندي رهندي هئي. ون يونٽ ٽوڙڻ ۽ سنڌ جي حقن جو نالو وٺڻ ائين هو ڄڻ ته ڪنهن جو نانگ تي پير اچي ويوھجي“.

”ڪن ٿورن کانسواءِ سنڌ جا سڀ سياستدان ۽ ليڊر تمام خوفزده هئا. ايتري قدر جو سنڌ جي قومي شاعر شيخ اياز کي حيدرآباد جي هڪ جلسه ۾ شعر پڙهڻ جي اجازت بھ نه ڏني وئي، ۽ کيس 15 ڏينهن لاءِ شهر بدر ڪيو ويو هو“.

پاڪستان جي سياست جون واڳون مڪمل طور تي پنجابين ۽ پنجابين جي ڇاڙتن (مهاجرن) جي هٿن ۾ هيون. پنجابي ۽ مهاجر سامراج سنڌ ۾ پنهنجا مستقل مفاد قائم ڪري چڪو هو ۽ اسلام ۽ پاڪستان جي نالي تي ون يونٽ جي آڙ وٺي سنڌ جي سياسي، ثقافتي، ۽ اقتصادي برماريت ڪري، غريب سنڌي عوام جو خون چوسي پنهنجون ٽجوڙيون ڀري رهيو ھو“.

”هنن جي زبان کي مظلوم عوام جي خون جو ايڏو ته چسڪو اچي چڪو هو، جو سنڌ تان دستبردار ٿيڻ لاءِ ڪنهن به قيمت تي تيار نه هئا. هنن جي ناپاڪ ارادن جي ڪاميابيءَ لاءِ ضروري هو ته هو سنڌ جي سياست، ثقافت ۽ اقتصاديات تي پنهنجو قبضو جاري رکن. ان لاءِ هنن وٽ ون يونٽ جو ئي هڪ اهڙو هٿيار هو جيڪو هنن جو بچاءُ ڪري ٿي سگهيو“.

”ٻيءَ معنٰي ۾، ون يونٽ جي وجود سان پنجابي ۽ مهاجر جو وجود سنڌ ۾ قائم هو ۽ هو ڪنهن به قيمت تي ون يونٽ کي ختم ڪرڻ لاءِ تيار نه هئا“.

”جنهنجو نتيجو اهو نڪتو جو سنڌ جو اصلي رهاڪو ڏينهون ڏينهن تباهه ٿيندو ويو ۽ هنن جو رت ۽ ست استحصالين جي ٽجوڙين ۾ سڪن جي صورت ۾ جمع ٿيندو ويو. سنڌ جون زرخيز زمينون ۽ اعليٰ عهدا پنجاب جي فوجي وڏيرن ۽ سياسي چوڌرين کي مال غنيمت طور ڏنيون ويون ۽ سنڌ جي دولت ۽ ثقافت تي مهاجرن کي قابض ڪيو ويو“. ٿوري ساهي پٽي يوسف لغاري وري شروع ٿيو.

”سنڌ جا سياسي رهنما گهرن ۾ لڪا ويٺا هئا ۽ سائين جي.ايم سيد پڻ سياست کان ڪنارا ڪشي ڪري بزم صوفياءَ کولي ويٺو هو“.

”سنڌ جي دانشورن ۽ اديبن جي جيڪڏهن ڪا سنڌي ادبي سنگت جي ميٽنگ ٿيندي هئي ته اها به بند ڪمرن ۾. اهو اهو دور هو جڏهن لفافي جي ٻاهران ايڊريس ۾ ”سابق صوبه سنڌ“  لکڻ تي به سي. آءِ . ڊي ڪڍ ڦرندي هئي“.

”سنڌ جي سياسي، ثقافتي، ۽ اقتصادي تباهي آڻڻ لاءِ ماڻهن کي برين واش ڪيو ويندو هو. جنهن جو نتيجو اهو نڪتو جو سنڌ جو، خاص طور تي سرمائيدار طبقو آهستي آهستي سنڌي ثقافت ۽ زبان کان ڪنارا ڪشي ڪرڻ لڳو ۽ ماڻهو سنڌي ڳالهائڻ به پنهنجي گهٽتائي محسوس ڪرڻ لڳا. ۽ سنڌيءَ جي مقابلي ۾ اردوءَ کي اپنائڻ لڳا. مونکي نهايت ڏک ۽ افسوس سان چوڻو ٿو پوي ته شيخ اياز ۽ محمد ابراهيم جوئي صاحب جهڙن انقلابي ماڻهن جا ٻار به اردوءَ ۾ پڙهڻ لڳا“.

”سنڌ جا قديم ۽ روايتي نالا مٽائجڻ لڳا. مثلاً سنڌ کي ”مهراڻ“ سڏيو ويو. ڪينجهر کي ”ڪلري“ سڏيو ويو. سنڌي ٻوليءَ جي اها وڃي حالت رهي جو خالص سنڌي وڃي صرف جيلن جي چوديواريءَ ۾ ٻڌي سگهبي هئي“.

”بهرحال انجو اهو مقصد هرگز نه آهي ته ڪو قوم جو ضمير ئي ختم ٿي ويو هجي. مان اڳ۾ ئي عرض ڪري چڪو آهيان ته سنڌ جي نوجوانن ۾ پنهنجي سياسي، ثقافتي ۽ اقتصادي حقن لاءِ هڪ باهه ڀڙڪندي رهندي هئي، پر ظلم جي آڏو هرڪو بيوس هو“.

”انوقت سنڌ يونيورسٽيءَ جي اڳوڻي وائيس چانسيلر پروفيسر حسن علي عبدالرحمان جي برطرفي هڪ بهانو بڻجي سامهون آئي، نه ته پٿر پرايو ۽ سور سڀ ڪنهن کي پنهنجا پنهنجا هئا. سنڌ جي ماڻهن ۾ سجاڳي اچڻي هئي ۽ ون يونٽ ٽٽڻو هو، سو مسرور حسن (ان وقت جي ڪمشنر) کي سندس شامت ڇڪي اچي آڏو بيهاريو.“

يوسف ساهي پٽي، سگريٽ دکايو ۽ هڪ وڏو سوٽو هڻي خلا ۾ گهوريندي چيو، ”4 مارچ وارو واقعو، رد عمل هو ان مسلسل عمل جو جيڪو ون يونٽ جي ذريعي سنڌين کي سياسي، ثقافتي ۽ اقتصادي غلام بنائڻ لاءِ ورهين کان بيچيني ڦهلائي رهيو هو.“

مون پڇيس، ”اوهان پنهنجي سياسي جدوجهد جو آغاز ڪيئن ڪيو؟“

هن ايش ٽري ۾ سگريٽ جو گل ڇنڊيندي وڏي سوچ سان چيو ”ادا معاف ڪجو مونکي نه ته ترتيبوار واقعا ياد رهيا آهن، نه انهن دوستن جا پوريءَ طرح نالا ياد رهيا آهن جن  جدوجهد ۾ منهنجو ساٿ ڏنو، ۽ نه وري صحيح تاريخون. بهرحال مان ڪوشش ڪندس ته اوهانکي ڪجهه ٻڌائي سگهان“.

”1960 ۾ پري ميٽرڪ ۾ پڙهندو هوس، تڏهن کان وٺي مون شاگردن جي سرگرمين ۾ حصو وٺڻ شروع ڪيو . 61ع ۾ مون مئٽرڪ ڪئي. ان وقت شاگردن جي ليڊرشپ پنجاب جي هٿن ۾هئي ۽ سنڌ جي شاگردن ۾ اڃا سياسي شعور صحيح نموني ۾ بيدار ڪونه ٿيو هو. ڪوبه شخص سنڌين ۽ سنڌي شاگردن جي مسئلن کي کڻڻ وارو ڪونه هو. جانورن جو هڪ ڌڻ هو، جنهن کي مختلف وقت تي، مختلف ڏنڊي سان، مختلف ماڻهو هڪليندا رهندا هئا. ڪوبه ڪنهنکي چوڻ وارو ڪونه هو“.

”اهڙي يتيميءَ واري دور ۾ 1962ع ۾ يونيوسٽي آرڊيننس نافذ ڪيو ويو. جنهن سنڌي شاگردن جو ن رهيل سهيل اميدون به خاڪ ۾ ملائي ڇڏيون“.

”جيئن ته مان مٿي عرض ڪري چڪو آهيان ته شاگردن جي ليڊرشپ هميشه کان پنجاب جي هٿ ۾ رهي هئي جنهنکي صرف پنجاب ۽ اردو زبان سان ئي همدردي ٿي سگهي ٿي. سو يونيورسٽي آرڊيننس کان (ستت) بعد ئي شاگردن ۾ بيچيني وڌندي وئي. ڪراچيءَ جي ڪجهه شاگردن ليڊرشپ پنهنجي هٿ ۾ رکڻ لاءِ نيشنل اسٽوڊنٽس فيڊريشن جو بنياد وڌو. سڄيءَ سنڌ ۾ ڪابه شاگرد تنظيم ڪانه هئي“.

”سو 1965 ۾ مون، ڄام ساقي، عبدالواحد بروهي، مهر حسين شاهه، شمشير الحيدري، جيڪو ان وقت لا ۾ هو، ۽ ٻين دوستن گڏجي ”حيدرآباد اسٽوڊنٽس فيڊريشن“ جو بنياد وڌو. شروع شروع ۾ هن ۾ اٽڪل 30ـ40 شاگرد هئا. جن ۾ اردودان ترقي پسند ٽولي جا شاگرد به شامل هئا. لالا قادر به 1966 جي آخر ۾ فيڊريش ۾ شامل ٿيو“.

”مونکي ياد آهي ته ان وقت مهاجر شاگردن  هڪ تحريڪ هلائي هئي ته قومي زبان کي يونيورسٽي ۽ ڪاليجن جو ذريعو تعليم بڻايو وڃي. عام سنڌي شاگردن کي اها ڳالهه سمجهه ۾ ڪانه آئي“.

”اردوبازن جو مقصد هو ته قومي زبان جي آڙ ۾ سنڌي شاگردن تي اردوءَ کي مسلط ڪيو وڃي ۽ اهڙيءَ طرح سنڌ جي ثقافت کي ختم ڪري يو. پي، سي. پيءَ جي تهذيب رائج ڪئي وڃي. اسان ان سازش جي سخت مخالفت ڪئي ۽ حيدرآباد اسٽونڊنٽس جي هڪ گڏجاڻي سڏائي جنهن ۾ اردوءَ جي خلاف ٺهراءَ بحال ڪيا ويا ۽ ذريعو تعليم سنڌيءَ کي بنائڻ لاءِ زور ڏنو“.

”اردوبازن ۽ نام نهاد ترقي پسند شاگردن هن گڏجاڻيءَ ۾ شرڪت ڪانه ڪئي ۽ اسانجي مطالبي جو زور ڏسي هنن هڪ نئين چال هلي. هنن هڪ ٻي تجويز رکي جنهن ۾ چيو ويو ته جيڪڏهن سنڌيءَ کي ذريعو تعليم بنايو ويو ته پوءِ سڀني مادري زبانن جو حق آهي ۽ انهن کي به ذريعو تعليم بنايو وڃي“.

”اها ڳالهه حڪومت لاءِ تقريباً ناممڪن هئي. ڇو ته مادري زبانن ۾ پشتو، پنجابي، بروهي، سرائڪي ۽ گجراتي وغيره غير ترقي يافته زبانون به اچي ٿي ويون، جن جي لٽريچر ۽ ٻين ڪتابن تي ايڏو ٿي خرچ آيو جيڪو حڪومت جي برداشت کان ٻاهر هو. ۽ اها ڳالهه اڻ ٿيڻي هئي“.

”پر اردو زبان جو مقصد صرف اهو هو ته ڪنهن طريقي سان سنڌي ٻوليءَ کي پنهنجو جائز مقام نه ملي سگهي. سو هنن اردوءَ جي مقابلي ۾ سنڌيءَ کي هڪ مادري زبان قرار ڏئي ٻين مادري زبانن جي حق جو به مطالبو ڪيو ته جيڪڏهن ٻيون مادري زبانون به ذريعو تعليم نه ٿيون ٿي سگهن ته پوءِ صرف قومي زبان کي ئي ذريعو تعليم بڻايو وڃي.“

ڪامريڊ يوسف ايترو چئي اٿيو ۽ گيلريءَ جو دروازو کولي هيٺ هوٽل واري کي رڙ ڪري پنج کير پتي چانهن جو آرڊر ڏنو، ۽ واپس اچي پاڻيءَ  جو گلاس پي وري شروع ٿيو.

”مون ۽ عبدالواحد بروهيءَ ان ڳالهه جي سخت مخالفت ڪئي ۽ مظاهرن جي ڪوشش ڪئي. پر ٻين شاگردن اسان جو ساٿ ڪونه ڏنو. ڇو ته ون يونٽ جي موجودگيءَ ۾ قومي زبان جي خلاف ڪوبه شخص آواز اٿارڻ کان ڊڄي رهيو هو.“

”مون ون يونٽ جي خلاف مختلف ڪاليجن طرفان پمفليٽ ڇپرائي ورهائڻ جي مهم شروع ڪئي جن ۾ ون يونٽ ٽوڙڻ جو مطالبو ۽ سنڌين کي نوڪرين ۽ ٻين معاملن ۾ سندن حقن لاءِ گهر ڪئي هئي. هتي مان اوهانکي هڪ ڳالهه ٻڌائڻ ضروري ٿو سمجهان.“

هوٽل جو ٻاهر وارو چانهه کڻي آيو هو ۽ هن جي اچڻ ڪري سلسلي ۾ رخنو پئجي ويو. ڪامريڊ يوسف لغاري پنهنجي باغ بهار شخصيت سان اسان جي دلچسپي برقرار رکيو ٿي آيو. ۽ ڪڏهن ڪڏهن دلچسپ ٽوٽڪا ۽ آف دي رڪارڊ ڳالهين سان کلائيندو به ٿي رهيو. هن ڪوپن ۾ چانهه وجهي اسان کي ڏني ۽ پاڻ به پيئڻ لڳو. چانهه جي چسڪي ڀري هن وري سلسلو شروع ڪيو.

”اها ڳالهه هيءَ آهي ته بدقسمتيءَ سان جنهن به تحريڪ کي کڻون پيا ته عام شاگرد اسان جو ساٿ ڪونه پيا ڏين.“

”ليڪن مان ڪنهن به موقعي تي قوم کان مايوس نه ٿيس، ۽ منهنجي ڪوشش اها هئي ته هڪ دفعو منهنجو ڪوبه مظاهرو ڪامياب ٿئي، پوءِ مونکي اڳتي وڌڻ کان ڪوبه شخص روڪي نٿو سگهي. سو جيستائين عام شاگرد منهنجي پيغام کي سمجهي سگهن  تيستائين مون سوچيو ته حڪومت کي ڪنهن نه ڪنهن طريقي سان اها ڳالهه ذهن نشين ڪرائڻ گهرجي ته سنڌ جو نوجوان هاڻي سجاڳ ٿيو آهي ۽ ون يونٽ ۽ ڪارا قانون وڌيڪ عرصي تائين نه هلي سگھندا.“

”1966 ۾ اسان ڀٽي صاحب جي صدارت ۾ جامع عربيه هاءِ اسڪول حيدرآباد ۾ هڪ عام جلسو ڪرايو جنهن ۾ مسٽر جي. اي. رحيم به شامل هو. اسان مسٽر ڀٽي جي اڳيان يونيورسٽيءَ جا مطالبا پيش ڪيا ۽ کيس ٻڌايو ته پروفيسر حسن علي عبدالرحمان اسان جا مطالبا ڪونه ٿو مڃي. اسان مسٽر ڀٽي جي اڳيان سنڌ جا مسئلا رکيا. هن جلسي ۾ مسٽر ڀٽي چيو هو ته:

“I am the commander of Army, and Yousif Laghari is my assistant.”

(مان آرميءَ جو ڪمانڊر آهيان ۽ يوسف لغاري منهنجو اسسٽنٽ آھي) پر افسوس جو اهو يوسف لغاري مسٽر ڀٽي جي صدر ٿيڻ کان پوءِ سندس مارشل لا جو پهريون پهريون قيدي بڻيو.“ ڪامريڊ يوسف کان هن موقعي تي کل نڪري وئي. هن چانهن جو خالي ڪوپ رکي ولز جي ڊبل پاڪيٽ مان آخري سگريٽ ڪڍي دکايو ۽ خالي پاڪيٽ ڦٽو ڪري نئون پاڪيٽ تيار ڪري اڳيان رکيو. مون ڪامريڊ يوسف کان پڇيو ته ”توهان سنڌ يونيورسٽي شاگرد سنگت جا صدر هئا، اهڙي دور ۾ اوهانکي اليڪشن ۾ يقيناً ڪجهه دشواريون پيش آيون هونديون ڪجهه انهن جي باري ۾ به ٻڌائيندا؟“

هن سگريٽ کي مٺ ۾ جهلي، ڇت ۾ نهاريندي هڪ ڊگهو سوٽو هنيو ۽ چپٽي وڄائي سگريٽ کي ڇنڊيندي پر خيال انداز ۾ چيو، ”ادا مونکي چڱي طرح ياد نه آهي ته مهينو ڪهڙو هو. بهرحال 1967 جي شروعات هئي مان سنڌ يونيورسٽيءَ مان صدارت لاءِ نواز علي ڀٽو نائب صدارت لاءِ بيٺا هئاسين هوڏانهن انجنيرنگ ڪاليج مان مسعود نوراني ۽ مجيب پيرزادو هئا. وائيس چانسيلر حسن علي عبدالرحمان منهنجي سرگرمين تي شروع کان وٺي نظر رکيو ايندو هو. مون جامع عربيه هاءِ اسڪول واري جلسي ۾ وائيس چانسيلر تي سخت نڪته چيني ڪئي هئي جو هو سنڌي شاگردن جا مطالبا پورا ڪونه پيو مڃي. سو هن کي مونکان سخت خطرو هو ۽ حقيقت به اها آهي ته جيڪڏهن حسن علي عبدالرحمان ۽ مسرور حسن وارو مسئلو پيدا نه ٿئي ها ته مان يقيناً حسن علي عبدالرحمان لاءِ مٿي جو سور ثابت ٿيان ها. انڪري هن منهنجي هر ممڪن طريقي سان سخت مخالفت شروع ڪئي. هاڻي مونکي ٻن مخالفن سان منهن ڏيڻو هو. هڪ مخالف ڌر وارن اردوبازن سان ۽ ٻيو وائيس چانسيلر حسن علي عبدالرحمان سان. حيدرآباد اسٽودنٽس فيڊريشن وارن ترقي پسند اردو زبان وارن به منهنجي مخالفت شروع ڪري ڏني. حالانڪه اصولاً هنن کي منهنجي مخالفت نه ڪرڻ گهربي هئي. پر هنن کي اردوءَ جو مستقبل خطري ۾ ٿي نظر آيو انڪري کليو کلايو مخالفت ۾ اچي ويا. مخالف جيترا وڌندا ٿي ويا، منهنجو ضد به اوترو ئي وڌندو ٿي رهيو. پروفيسر حسن علي عبدالرحمان مونکي چيو ته تون اليڪشن تان هٿ کڻ پر مون هن کي جواب ڏنو ته مان ضرور اليڪشن وڙهندس. “

”اسلامي جمعيت طلبا وارن منهنجي مخالفت ۾ سڄي شهر ۾ پوسٽر هنيا. هنن جو اميدوار احمد جمال اعجازي هو، جيڪو هن وقت اردو رسالي زندگي ۾ وڏو ڪالم لکندو آهي.“

”پروفيسر حسن علي عبدالرحمان مونکي وقتي طور تي سخت پريشان ڪري ڇڏيو هو. منهنجي خلاف هڪ ٻيو مهاجر اميدوار اقبال قاضي به هو جيڪو اردو ڊپارٽمينٽ جي سربراهه جو پٽ هو. حسن علي عبدالرحمان اقبال قاضيءَ جي حمايت ۾ هو ۽ هر ممڪن طريقي سان هن جي مدد ڪندو هو. هن جڏهن ڏٺو ته يوسف لغاري دستبردار ڪونه ٿيندو تڏهن هڪ ٻي خطرناڪ ترڪيب استعمال ڪئي.“  ڪامريڊ يوسف ٽهڪ ڏئي سگريٽ دکايو ۽ سوٽو هڻي چوڻ لڳو ”يار هلو ته ماني کائي اچون. بابا پاڻ صفا مولائي لڏي تي آهيون. گهر ٻار ته هتي آهي ڪونه ۽ نه وري نوڪر رکڻ جيتري سگهه آهي. سو هلو ته هوٽل تان ماني کائي اچون.“ ائين چئي هو اٿيو ۽ اسان اٿي هن جي ڪڍ لڳاسين. اونداهي طويل ۽ سوڙهي ڏاڪڻ ماچيس جي تيلين جي روشنيءَ ۾ پار ڪري هوٽل ڏانهن وياسين رستي ۾ توڙي هوٽل ۾ مانيءَ دوران ۽ واپسيءَ ۾ مسٽر غلام رسول ناريجو ٿڌين آهن ۽ شوڪارن سان ڊنمارڪ جو ڳالهيون ٻڌائيندو رهيو.

اٽڪل هڪ ڪلاڪ کان پوءِ اسين وري ڪاغذ ڪاپي سنڀالي ڪامريڊ يوسف لغاريءَ ڏانهن متوجه ٿياسون. هن وري چوڻ شروع ڪيو، ”سو مون ٿي چيو ته جڏهن پروفيسر حسن علي عبدالرحمان ڏٺو ته يوسف لغاري اليڪشن تان دستبردار ڪونه ٿيندو ته هن منهنجي حامي شاگردن دوستن کي ساوا ڪوٽ پارائڻ شروع ڪيا.“ اسان ڪامريڊ جي ڳالهه ڪٽيندي پڇيو ته ساون ڪوٽن جو مطلب ڇا هو. هن ٻڌايو تھ، ”ان زماني ۾ هڪڙو چغل خور شاگردن جو طبقو هوندو هو جيڪو شاگردن جي ڳجهين سرگرمين جي سي.آءِ.ڊي ڪري خفيه رپورٽون وائيس چانسيلر تائين پهچائيندو هو. انهن شاگردن کي ساوا ڪوٽ ڏنا ويندا هئا ۽ انهن تي Pro Controls Monitor جو بيج لڳل هوندو هو. انهن پروڪٽرولز مانيٽرن جي في معاف هوندي هئي ۽ ٻيون به کين ڪيتريون ئي سهولتون مليل هونديون هيون. اهي ساون ڪوٽن وارا چغل خور وائيس چانسيلر جي خلاف ڪنهن به سرگرميءَ ۾ حصو ڪونه وٺي سگهندا هئا. سو حسن علي عبدالرحمان منهنجي ساٿين کي ساوا ڪوٽ پارائڻ شروع ڪيا. هڪڙي ڏينهن تي جيڪو شاگرد مونسان گڏ تقرير ڪندو هو ٻئي ڏينهن ڏسان ته انکي سائو ڪوٽ پاتل آهي ۽ هلندي هلندي هٿ ملائڻ به پسند ڪونه ٿو ڪري. وس ڪونه ٿي لڳن نه ته جيڪر منهنجي ڳوٺ کان ايندڙ مهمانن کي به ساوا ڪوٽ پارائي ڇڏين ها.“

”مان سلام ٿو ڪريان خادم شيخ ۽ فيروزالدين اعواڻ کي جيڪي آخر تائين مون سان گڏ هئا. سو ڳالهه ٿي ڪيم ته اليڪشن ۾ مونکي ڪهڙيون دشواريون پيش آيون. هڪ طرف يونيورسٽيءَ جي شاگردن جي وڏي اڪثريت يعني اردوبازـ جمعيت طلبا جو احمد جمال اعجازي، پروفيسر حسن علي عبدالرحمان جو مهاجر اميدوار اقبال قاضي ۽ خود حسن علي عبدالرحمان پڻ ۽ ٻئي طرف مان ۽ نواز ڀٽو. ايڏي مخالفت ۽ دشوارين جي هوندي به اسان اليڪشن کٽي ۽ اردوبازن کي زبردست شڪست ڏني. مون ان اليڪشن ۾ هنن سڀني جي گڏيل ووٽن کان به 123 ووٽ وڌيڪ کنيا ۽ نواز ڀٽو پڻ نائب صدر لاءِ ڪامياب ٿي ويو. هوڏانهن انجنيئرنگ ڪاليج مان مسعود نوراني ۽ مجيب پيرزادو پڻ ڪامياب ٿيا هئا.“

“ان وقت يونيورسٽي، انجنيئرنگ ڪاليج، ايل.ايم.سي ۽ ايگريڪلچر ڪاليج ٽنڊو ڄام مان، اسان ڪل 17 اميدوار ڪامياب ٿيا هئاسين اها اسان سنڌين جي پهرين بنيادي فتح ٿي جيڪا اڳتي هلي سنڌ جي سياسي زندگيءَ تي اڻمٽ نقش چٽي وئي. مون سنڌ يونيورسٽيءَ جو صدر ٿيڻ شرط چغل خور شاگردن وارا ساوا ڪوٽ ختم ڪرايا.“

”جڏهن اسان سڀني کٽيل اميدوارن جو جلوس ڪڍيو ويو ته مون سنڌي شاگردن کي چيو ته، اسانکي پنهنجا اختلاف وساري متحد ٿيڻ گهرجي ۽ هڪ آواز سان حڪومت کان پنهنجا حق گهرڻ گهرجن. ان وقت زبردست سياسي بيچيني هئي. ڪوبه شخص پنهنجي ذاتي نقصان جي خوف کان قوم جو آواز بڻجي ڪونه ٿي اٿيو. اسان عزم ڪيوسين ته انهيءَ سياسي جمود کي ختم ڪرڻو آهي.“

”منهنجي مسعود نورانيءَ سان ملاقات به هڪ ڊرامائي انداز ۾ ٿي. اليڪشن جو زمانو هو. مان به ٻڌندو هوس ته انجنيئرنگ ڪاليج ۾ ڪو مسعود نوراني به آهي ۽ مسعود به ٻڌندو هو ته يونيورسٽيءَ ۾ هڪ يوسف لغاري به رهي ٿو. پر ڏٺو هڪ ٻئي کي ڪونه هيوسين. هڪ دفعي مان يونيورسٽي واري بس ۾ حيدرآباد ٿي ويس. سو جڏهن بس ۾ چڙهيم ته مهاجر شاگردن چوڻ شروع ڪيو ”سرخا آگياـ سرخا آگيا.“ مان دراصل سوشلسٽ خيالن جو ماڻهو هوس سو مهاجر مونکي سرخي جي نالي سان سڏيندا هئا. مسعود کي به اها خبر هئي. سو هن جو سرخي جو نالو ٻڌو ته هڪ ڇوڪري کان پڇيائين ته سرخو ڪهڙو آهي. هن مون ڏي اشارو ڪيس ته اهو آهي. پوءِ هو اٿي مون وٽ آيو ۽ اچي ڀاڪر پائي مليو.“

ڪامريڊ يوسف لغاري تقرير ختم ڪندي سگريٽ دکايو، ۽ بي فڪرن وانگر ڊگها ڊگها سوٽا هڻڻ لڳو. اسان کانئس وري هڪ سوال ڪيو ”وائيس چانسيلر حسن علي عبدالرحمان وارو واقعو ڪيئن پيش آيو ۽ ان جو اثر چوٿين مارچ واري واقعي تي ڪيئن پيو؟“

ڪامريڊ يوسف جي چهري تي وڏي گمڀيرتا ڇانئجي وئي ۽ هن نهايت محتاط انداز سان چوڻ شروع ڪيو. ”ان واقعي جا بنيادي ۽ حقيقي ٻه سبب هئا. پروفيسر حسن علي عبدالرحمان بنيادي طور تي هڪ وڪيل هو. هن هڪ سي.ايس. پي آفيسر، ڪمشنر مسرور حسن جي ڪانفرنس ۾ شرڪت ڪرڻ ڪونه ٿي پسند ڪيو جيڪا وقتاً  فوقتاً مسرور حسن جي صدارت هيٺ ٿيندي هئي جنهن جي ڪري ڪمشنر مسرور حسن جا حسن علي عبدالرحمان تي خار هئا.“

”ٻيو ته ايل.ايم. سيءَ ۾ ڪرنل نجيب جي زماني ۾ اليڪشن ٿي جنهن ۾ پروفيسر حسن علي عبدالرحمان ۽ ڪمشنر مسرور حسن ٻنهي اميدوار بيهاريا هئا. جيئن ته حسن علي عبدالرحمان ۽ مسرور حسن اڳ ئي هڪ ٻئي کي پسند ڪونه ڪندا هئا سو ٻئي پنهنجي پنهنجي اميدوار کي ڪامياب بنائڻ لاءِ ننهن کان وٺي چوٽيءَ تائين زور لڳائڻ لڳا ۽ کليو کلايو هڪ ٻئي جي مخالفت ۾ نڪري آيا. ڪمشنر مسرور حسن وائيس چانسيلر حسن علي عبدالرحمان جي خلاف سي.آءِ.ڊي جون سخت رپورٽون صدر ايوب خان کي موڪليون.“

”ان زماني ۾ سنڊيڪٽ طرفان ڊاڪٽر اي.ايم. شيخ پروفيسر حسن علي عبدالرحمان ۽ سيد غلام مصطفيٰشاھ   جي ڪوششن سان ڳوٺاڻي آباديءَ کي شهري آباديءَ کان وڌيڪ داخلائون ڏنيون ويون. ظاهر آهي ته ڳوٺاڻي آباديءَ مان صرف سنڌي شاگردن کي فائدو رسيو ۽ شهري آباديءَ جو سيٽون گهٽائڻ ڪري مهاجر متاثر ٿي رهيا ھئا. اهڙيءَ طرح يونيورسٽيءَ ۾ مهاجرن جو مئن پاور گهٽجڻ لڳو. اها ڳالهه هنن کي پسند ڪانه آئي. ڇو ته هنن کي انديشو هو ته جيڪڏهن سنڌي شاگردن کي وڌيڪ سيٽون ٿي مليون ته هو پنهنجو حق کسي وٺڻ ۾ ڪامياب ٿي ويندا. سو چوڌري بشير، جهانگير آذر، طاهر رضوي، طاهر صديقي ۽ ٻين مهاجر شاگردن گڏيل بيان ڏنو ته وائيس چانسيلر حسن علي عبدالرحمان مهاجرن سان تعصب ٿو ڪري ۽ يونيورسٽيءَ ۾ صرف سنڌي ملازم رکيا ٿا وڃن. اردوءَ ۽ مهاجرن کي يونيورسٽي ۾ داخلا ڪونه ٿي ڏني وڃي. جيئن ته هو گهڻي تعداد ۾ هئا انڪري هنن هڪ مهم شروع ڪئي ته حسن علي عبدالرحمان سنڌين کي ڀرتي ٿو ڪري ان ڪري هن کي يونيورسٽيءَ مان ڪڍيو وڃي. مهاجر شاگردن نهايت زور شور سان پوسٽر بازي ۽ بيان بازي شروع ڪئي ۽ ڪمشنر مسرور حسن وٽ وفد به موڪليا. مسرور حسن ته اڳ ئي حسن علي عبدالرحمان تي خار کائيندو هو سو هن کي جو اهڙو موقعو مليو ته هن به وٺي وزير تعليم، گورنر اولهه پاڪستان ۽ صدر ايوب خان کي تارون ڪيون. اهو اهو زمانو هو جڏهن مون تازو اليڪشن کٽي هئي. اردو اخبارون مهاجر شاگردن کي زبردست سپورٽ ڪري رهيون هيون ۽ روزانو حسن علي عبدالرحمان جي خلاف ٻه ٽي زبردست قسم جون خبرون ڇاپينديون هيون. پر سنڌي اخبارون خاموش هيون. سنڌي پريس جو اهو ڪردار نهايت افسوسناڪ هو. ان وقت ۾ مهاجرن جي هڪ گروپ نواب مظفر، صدرالدين انصاري ۽ يامين وغيره گڏجي هڪ محاذ ٺاهيو جيڪو اڳتي هلي ”سنڌ مهاجر پنجابي پٺاڻ محاذ“ جي نالي سان تخريبي ڪاروايون ڪرڻ لڳو.“

هوٽل جو ٻاهر وارو چانهه جا خالي ٿانو کڻڻ آيو هو جنهن کي ڪامريڊ يوسف وري چانهه آڻڻ لاءِ چيو. ٻاهر واري جي وڃڻ بعد هو وري شروع ٿيو. ”تمام مهاجر سياستادنن جو هڪ مشترڪه وفد ڪمشنر مسرور حسن سان مليو جنهن هنن کي يقين ڏياريو ته وائيس چانسيلر کي هٽايو ويندو. تقريباً روزانو اردو اخبارن ۾ ڪمشنر ۽ ڊي.آءِ. جي عملدار رضا جون پريس ڪانفرنس جون رپورٽون هونديون هيون جن ۾ هو مهاجر ليڊرن کي يقين ڏياريندا هئا ته اردوءَ ۽ مهاجرن جي خلاف قدم کڻڻ وارن کي ڪچليو ويندو ۽ حسن علي عبدالرحمان کي يونيورسٽيءَ مان ڪڍيو ويندو. مهاجرن جي تحريڪن ايڏي ته شدت اختيار ڪئي جو جنوري 1967 تي اڳوڻو وزير تعليم محمد علي هوتي پروفيسر حسن علي عبدالرحمان جي خلاف تحقيقات ڪرڻ لاءِ آيو ان وقت مهاجر شاگردن پروگرام ٺاهيو ته ان موقعي تي هڪ زبردست مظاهرو ڪيو ويندو. مون کي جڏهن اها خبر پئي ته مون يونيورسٽيءَ جي اڳوڻي صدر علي محمد ڏاهري ۽ ان جي ماڻهن سان گڏجي هڪ سنڌي گروپ ٺاهيو. مهاجر شاگرد ته اڳ ئي منهنجي مخالفت ۾ هئا پر حسن عليءَ کي به انديشو ٿيو ته شايد يوسف وزير تعليم جي سامهون منهنجي مخالفت ڪندو سو هن صرف ليڪچرارن کي لائبريري هال ۾ وزير تعليم جي خطاب ڪرڻ لاءِ گهرائي دروازي تي پهرو ويهاري ڇڏيو. هوڏانهن مهاجر شاگردن جون مظاهرو ڪرڻ جون زبردست تياريون هيون. ۽ مان نه ٿي چاهيو ته مهاجرن جو ڪوبه مظاهرو ڪامياب ٿي وڃي. ڇو ته هڪ دفعو ڪامياب ٿيڻ سان هنن لاءِ اڳتي آساني پيدا ٿي پوي ها. سو مون علي محمد ڏاهري، اعجاز قريشي، مسعود نوراني ۽ مجيب پيرزادي ۽ ٻين دوستن گڏجي پروگرام ٺاهيوسين ته مهاجرن کي وائيس چانسيلر جي خلاف مظاهرو ڪرڻ نه ڏينداسين . هنن کي به خبر پئجي وئي ته يوسف لغاري اسانجي مظاهري کي ناڪام بنائڻ جي ڪوشش ڪندو پر هو ان ڳالهه لاءِ تيار نه هئا. مون هنن کي ٻڌايو ته جيڪڏهن اوهان مظاهري ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته پوءِ نتيجي جي ذميداري توهان تي رهندي، اسان توهان کي هرگز مظاهرو ڪرڻ نه ڏينداسين خواه ڪجهه به ٿي پوي. هنن کي خوف ٿيو سو مظاهرو نه ڪري سگهيا. “

”مونکي خبر هئي ته حسن علي عبدالرحمان بند ڪمري ۾ وزير تعليم جو جلسو ڪرائي رهيو آهي ۽ هن منهنجي اچڻ تي پابندي به لڳائي آهي.“

”بهرحا، اسين سڀ دوست مهاجرن کي خاموش ڪري لائبريري هال ڏانهن وياسين، جتي وزير تعليم کي خطاب ڪرڻو هو. هال جي ٻاهران دروازي تي پٽيوالو ويٺو هو. دروازو بند هو. هن مونکي اندر وڃڻ کان منع ڪئي پر اسان زوري دروازو ڀڃي اندر وياسين جتي حسن علي عبدالرحمان تقرير ڪري رهيو هو. مون سڌو اسٽيج تي وڃي حسن علي عبدالرحمان کي چيو ته مونکي به ڳالهائڻ جو موقعو ڏنو وڃي. هن چيو ته هائو مان ڳالهايان ته پوءِ توکي وارو ڏيندس. پر جڏهن تقرير ختم ڪئي ته فوراً اعلان ڪيو ته هاڻي ”اوهانکي وزير تعليم مسٽر محمد علي هوتي خطاب ڪندو.“ ڇو ته هنکي خطرو هو ته متان يوسف لغاري وزير تعليم کي منهنجي خلاف نه ڀڙڪائي.

سو جڏهن وزير تعليم اٿي مائيڪ تي آيو ۽ اڃا ايتروئي چيائين ته “My dear, teachers and students” ته مان ڊوڙي وڃي هن کان مائيڪ کسيو ۽ اعلان ڪيو ته “First I will speak and then Minister”. انهيءَ تي حسن علي عبدالرحمان جو منهن لهي ويو ۽ سڄي هال ۾ ڄڻ راڪاس گهمي ويو هجي. مون وزير تعليم کي ٻڌايو ته سنڌي شاگردن سان ڪهڙا ڪهڙا ظلم ٿي رهيا آهن. ان وقت سنڌي فائنل جو امتحان ختم ڪيو ويو هو جيڪو غريب شاگردن لاءِ اميد جو آخري سهارو هوندو هو ۽ جيڪو شاگرد ستين سنڌيءَ کان اڳتي ڪونه پڙهي سگهندو هو، اهو سنڌي فائنل پاس ڪري انڌي منڊي نوڪري وٺي ويهندو هو. مون وزير تعليم کي ٻڌايو ته هڪ سي.ايس. پي آفيسر يونيورسٽي جي وائيس چانسيلر جي خلاف نفرت انگيز ۽ ذلت آميز رويو اختيار ڪري ويٺو آهي. ۽ وائيس چانسيلر کي يونيورسٽي ڇڏڻ لاءِ چئي رهيو آهي. مون هن کي اردو اخبارن واريون ڪٽنگس به ڏيکاريون جن ۾ مسرور حسن ۽ ڊي.آءِ.جي عملدار رضا مهاجر شاگردن ۽ سياستدانن کي خطاب ڪري رهيا هئا ۽ هنن کي يقين دهاني ڪرائي رهيا هئا ته وائيس چانسيلر کي هٽايو ويندو.“

”مون وزير تعليم کي ٻڌايو ته جيڪڏهن مسرور حسن ۽ عملدار رضا هوندا ته پوءِ سنڌ ۾ الائي ڇا ٿي ويندو جنهن جي ذميداري مهاجرن ۽ حڪومت تي هوندي. ۽ جيڪڏهن سنڌ يونيورسٽي مان سنڌي آفيسر ڪڍيو ويو ته پوري سنڌ ۾ باهه جا الانبانڪري پوندا ۽ رت جا درياهه وهي ويندا. اسان پنهنجي وائيس چانسيلر جي هڪ سي.ايس.پي آفيسر جي هٿان بيعزتي برداشت نه ڪري سگهنداسين.“

”وزير تعليم کي جڏهن مون حقيقتن کان آگاهه ڪيو ته هو ڏاڍو متاثر ٿيو ۽ منهنجي پٺي ٺپي چيائين ته مان وائيس چانسيلر ۽ مسرور حسن جي باري ۾ حڪومت سان ڳالهائيندس.“

”پروفيسر حسن علي عبدالرحمان جڏهن منهنجون ڳالهيون ٻڌيون ته هو به حيران رهجي ويو. ڇو ته هنکي منهنجي مخالفت جو خوف هو پر هتي مون هن جي حمايت ڪئي هئي.“

”ان جلسي ۾ سيد غلام مصطفيٰ شاهه به ويٺو هو. جيڪو پڻ منهنجين ڳالهين کان گهڻو متاثر ٿيو ۽ هن چيو ته ”مون پنهنجي زندگي ۾ اهڙو شاگرد نه ڏٺو آهي.“

”هن واقعي کان اڳ سنڌي اخبارون ۽ رسالا اسانجي ڳالهه ڪونه ڇاپينديون هيون. پر مان مهراڻ اخبار جي سردار علي شاهه کي داد ٿو ڏيان جو هن ڪمشنر جي خلاف اسانجي جدوجهد جي رپورٽنگ جي ابتدا ڪئي ۽ زبردست لکيو. بعد ۾ ٻين سنڌي اخبارن به اسانجي تمام گهڻي سپورٽ ڪئي ۽ پاڻ ملهايو.“

”اسانکي جڏهن پريس جي سپورٽ ملڻ شروع ٿي ته همٿون وڌيون ۽ مسرور حسن جي خلاف روزانو مظاهرا ڪرڻ لڳاسين. پر افسوس جو ڪوبه مظاهرو ڪامياب ڪونه ٿيندو هو.“

”هوڏانهن ڪمشنر مسرور حسن رات ڏينهن منهنجي طرفان پنهنجي خلاف مظاهرا ۽ تقريرون ٻڌي ٻڌي مونکان تنگ ٿي پيو هو. ۽ هميشه ان تاڙ ۾ رهندو هو ته ڪنهن موقعي تي مون کي گرفتار ڪري جيل ۾ اماڻي ڇڏي“.

”مونکي به ان ڳالهه جو احساس هيو ته مسرور حسن مونکي قطعي ڪونه ڇڏيندو. سو جيترو هو منهنجي تلاش ۾ رهندو هو اوتروئي مان پنهنجون سرگرميون وڌائي ڇڏيندو هوس. پر هن کي ڪنهن به موقعي تي هٿ ڪونه ايندو هوس.“

”آخر وائيس چانسيلر جي برطرفيءَ جو آرڊر به اچي ويو. افواه اها هئي ته وائيس چانسيلر کي موڪل ٿي ٿا اماڻين ۽ ائڪٽنگ وائيس چانسيلر جي چارج ڪمشنر مسرور حسن وٺندو.“

”اسانکي جڏهن اها خبر پئي ته اسان مظاهرا تيز ڪري ڇڏياسي. حالت اها هئي جو شهر جي جنهن به ڪاليج ۾ ويندا هئاسين ته اردو وارا گهڻي انداز ۾ هوندا هئا. ۽ جيڪي ٿورا گهڻا سنڌي شاگرد هئا تن مان به سائنس وارا شاگرد اسان جو ساٿ ڪونه ڏيندا هئا، جو هو پنهنجي تعليم ضايع ڪرڻ نه ٿي گهريا.“

”منهنجي حالت اها اچي ٿي جو ڏينهن ۾ جيستائين 17کان 18 تقريرون ڪونه ڪندو هوس تيستائين آرام ڪونه ايندو هو. دراصل مون اها ڳالهه سمجهي ڇڏي هئي ته جيڪڏهن هي موقعو هٿان ويو ته وري ڪڏهن به قوم کي سجاڳ ڪري ڪونه سگهبو ۽ ون يونٽ ڪڏهن به سنڌ تان نه هٽندو.“

”هيءَ ڳالهه نوٽ ڪيو ته، وائيس چانسيلر واري مسئلي کي سنڌي شاگردن جي غيرت جو مسئلو بڻائي پيش ڪيم. نه ته مقصد ون يونٽ جو خاتمو ۽ ڌارين صوبن جي ڦرلٽ ۽ استحصالي نظام جو خاتمو آڻڻ هو.“

”ان تحريڪ تي مون جيڪي هن کان اڳ مظاهرا ۽ تحريڪون هلايم اهي حمايت نه ملڻ ڪري سخت بري نموني سان فيل ٿي ويون هيون. هاڻي اهو واحد طريقو هو جنهن سان سنڌي شاگردن کي متحد ڪري قربانيءَ لاءِ تيار ڪري ٿي سگهيم.“

”سو سڄو ڏينهن شهر جي مختلف ڪاليجن ۽ اسڪولن ۾ ويندا هئاسين. ۽ اتي به ويندا هئاسين جتي مهاجر شاگرد هئا ۽ اتي به تقريرون ڪري ايندا هئاسين.“

”هڪ ڏينهن سڀني دوستن سان گڏجي سچل ڪاليج ۾ ميٽنگ ڪئي ته هڪ سنڌي استاد کي ڪيئن بچايو وڃي. پر افسوس جو ان وقت سنڌ جو نوجوان ”نيلو ۽ ڪئڊلئڪ ڪار“ جي ڪڍ هو. قومي مفاد وارين ڳالهين تي گهٽ ڌيان ڏنو ويندو هو ۽ پنهنجي ميڪ اپ ۽ جديد لباس تي وڌيڪ. سو اسانجي ميٽنگ ۾ تمام گهٽ شاگرد شريڪ ٿيا. مون چيو ته باقائدي ڪلاسن جو بائيڪاٽ ڪيو وڃي ۽ تمام سنڌي شاگرد گڏجي جلوس ۽ مظاهرو ڪن. ان ميٽنگ ۾ چيو ويو  ته اڄ تائين سنڌي نمائندن ڪابه تحريڪ ڪانه هلائي آهي. جيڪڏهن سنڌي شاگردن ڪلاسن جو بائيڪاٽ ڪيو ته ڪوبه فرق نه پوندو. اردو وارا ڪلاسن ۾ ويٺا هوندا ۽ صرف سنڌي شاگردن جا مستقبل تباهه ٿيندا.“ ڪامريڊ يوسف ”ٽوچين“ ٿيل ٻئي سگريٽ کي ايش ٽري ۾ مروٽو ڏيندي چيو .

هوٽل جو ٻاهر وارو چانهه کڻي آيو هو. مسٽر غلام رسول ناريجو پنهنجن خيالن ۾ گم ويٺو هو. تنهن اوچتو هڪ ڊگهو ساهه ڀريو.  مسٽر قمر بلوچ هنکان انگريزيءَ ۾ پڇيو (مسٽر قمر کي انگريزي ڳالهائڻ جو بيحد شوق آهي) ”مسٽر ناريجا ڇا ڳالهه آهي ڇا پيا سوچيو.“ ڪامريڊ يوسف ڪوپ ۾ چانهه وجهندي ٽهڪ ڏئي چيو ”ادا ويچارو سوچي پيو ته ڊنمارڪ ۾ مس ليزي ڪنهن ٻئي بواءِ فرينڊ جي بغل ۾ هوندي ۽ هي ويچارو وري وڃي نئين سري کان ڪنهن ٻئي سهاري جي تلاش ڪندو.“

مسٽر ناريجي سميت سڀني دوستن ٽهڪ ڏنا ۽ مسٽر ناريجي سان همدرديءَ جو اظهار ڪيو.

 خان محمد ڪامريڊ يوسف کي چيو ”ها ادا پوءِ؟“ يوسف ٻيهر شروع ٿيو.

”جڏهن مختلف شاگردن اهڙو خيال ظاهر ڪيو ته اتي ڪامل راجپر اٿي بيٺو ۽ مان هن کي آفرين ٿو چوان جنهن سڀني کي همٿ ڏياري ۽ چيو ته ”يوسف مان نمائندو ته نه آهيان. پر توساڻ آهيان. جيئن چوندين تيئن ڪندس.“ منهنجي دل وڏي ٿي وئي. بعد ۾ ٻين ساٿين به آمادگي ظاهر ڪئي. طئه اهو ٿيو ته هن کان اڳ ڪڏهن به سڄي سنڌ جي بنياد تي شاگردن جو احتجاج ڪونه ٿيو هو. سو سنڌ جي بنياد تي احتجاج ۽ مظاهرا ڪرائي هن مسئلي کي تحريڪ جي صورت وٺائڻي آهي. ۽ شاگردن ۾ هڪ نئون جوش ۽ جذبو ڦوڪيو وڃي.“

”ان زماني ۾ جيئي سنڌ جو نالو وٺڻ به ايڏو وڏو جرم هو ڄڻ ته قتل ڪري آيا آهيون. ون يونٽ جي خلاف ڪابه ڳالهه نه ڪري سگهبي هئي. اسان ون يونٽ جي خلاف هڪ پمفليٽ ڇپرائڻ جو ارادو ڪيو. پر ڪابه پريس پمفليٽ ڇپڻ لاءِ تيار ڪانه ٿي ۽ مجبوراً اسانکي اڌ مڻ پٽاٽا وٺي انهن سان پمفليٽ ڇاپڻو پيو. اسان سنڌ جي بنياد تي شاگردن کي مارچ 1967 جي شروع ۾ ڪوٺ ڏني هئي. پر شاگرد ون يونٽ جو نالو به ٻڌڻ پسند ڪونه ڪندا هئا. بهرحال اسان روزانو مظاهرا ۽ تقريرون ڪندا هئاسين. مون جڏهن ڏٺو ته اسانجو ڪوبه مظاهرو ڪامياب ڪونه ٿو ٿئي سو …“ هن کلي چيو ته ”سوچيم ته هاڻي جيستائين اداڪاري نه ڪبي تيستائين ڪم نه هلي سگهندو. سو مون هڪڙو نعرو ايجاد ڪيو. مون ڇوڪرن کي چيو ته مان جڏهن چوان ”مسرور ڪتوته….“ اتي اچي ڪامريڊ يوسف اٿي بيٺو ۽ چيائين ته ”توهان ٻئي هٿ مٿي تي زور سان هڻي چئو ”هاءِ هاءِ“ ۽ جڏهن اهو نعرو هنيو ويو ته ايڏو ته مقبول ٿيو جو ان نعري جي ڪشش تي واٽهڙو به بيهي رهندا هئا ته ڏسون ته اهو ڪهڙو تماشو آهي جنهن ۾ شاگرد پنهنجي ٽڪڻ ٿا ڪٽين. اڳتي هلي اسان ان قسم جا ٻيا به ٻي ٽي نعرا ايجاد ڪيا جيڪي پنهنجي جدت جي ڪري مقبول ٿيڻ لڳا.  ۽ اسانجي جلسن ۽ مظاهرن ۾ شاگردن جو تعداد به وڌندو رهيو. ۽ منهنجو اصل مقصد به اهوئي هو ته ڪنهن به طريقي سان هڪ دفعو اسانجو ڪوبه مظاهرو ڪامياب ٿئي. پوءِ هماليه جبل به اسانجي قافلي کي نه ٿو روڪي سگهي. اسان ڪيترائي دفعا مسرور حسن جي آفيس ۽ بنگلي تي به مظاهرا ڪيا. منهنجو مقصد هو ته ذهني طرح سان مسرور حسن کي خوفزده ڪري، پوءِ هن کي حسن علي عبدالرحمان جي دشمني تان هٽائي سگهبو. سو اسان ان ۾ ڪامياب ٿياسين ۽ هاڻي مسرور حسن مفاهمت وارا رستا تلاش ڪرڻ لڳو.

”آخر اهوڏينهن به اچي ويو جو ڪمشنر مسرور حسن وائيس چانسيلر حسن علي عبدالرحمان کان يونيورسٽيءَ جي چارج وٺڻ لاءِ پهچي ويو. ان ڏينهن مسعود نوراني، مجيب پيرزادو، نواز ڀٽو، علي احمد ڊوگر، اعجاز قريشي، عبدالشڪور وغيره سڀني دوستن سرگرمي ڏيکاري، اسان بسن ۾ جلوس ڪڍيو. جڏهن حسن علي عبدالرحمان وٽ جلوس پهتو ته هو سخت پريشان ۽ خوفزده هو.“

”هن جلوس کي ٻڌايو  ته مونکي ڪڍيو ڪونه ويو آهي. مان صرف موڪل تي وڃي رهيو آهيان ۽ وري واپس ايندس، توهان واپس وڃو.“

”مان ڏاڍو گهٻرائجي ويس ته هي شخص جڏهن پاڻ ئي اسانکي ڪجهه ڪرڻ ڪونه ٿو ڏئي ته آخر شاگردن کي ڪهڙي آڌار تي باهه ۾ ٽپائجي. مون اتي هڪ ٻي اٽڪل ڪئي. رات ڏينهن رڙيون ڪري ڪري منهنجي نڙي به ويهي وئي هئي.“

”بهرحال مون جلوس کي چيو ته هيءُ ڪوڙ ٿو ڳالهائي واپس ڪونه ايندو. نه وري هن کي موڪل تي ٿو اماڻيو وڃي. دراصل هيءُ ڊڄي ويو آهي ته متان کيس ڪو نقصان نه پهچي، ان ڪري اوهان کي روڪڻ جي ڪوشش ٿو ڪري.“

”منهنجي اها ترڪيب ڪامياب وئي ۽ شاگردن حسن علي کي چيو ته واقعي توهان ڊڄي ويا آهيو. بهرحال ان ڏينهن اسان جو جلوس ڪامياب ويو ۽ مسرور حسن چارج وٺڻ کان سواءِ ئي ڀڄي ويو.“

”رات جو حسن علي عبدالرحمان مون وٽ هاسٽل ۾ آيو ۽ پنهنجي ڪار ۾ کڻي پنهنجي بنگلي تي وٺي ويو. جتي وڃڻ سان هن مونکي نياڻي ميڙ وڌي ته خدا جي واسطي مونکي وڃڻ ڏي. منهنجي عزت خطري ۾ آهي، هو مونکي جيل ۾ وجهندا. ان وقت حسن علي ۽ سندس بيگم زار زار روئي رهيا هئا.“

”مون هنن کي چيو ته مونکي ته خدا توهان جو بهانو ڳولي ڏنو آهي. توهان جيل ۾وڃو چاهي ڪاڏي به وڃو. بهرحال جيڪڏهن مان هن وقت خاموش ٿي ويٺس ته پوءِ ڪڏهن به قوم تان ون يونٽ ڪونه ٽرندو. مان دراصل توهانجي آڙ ۾ ون يونٽ توڙائڻ ٿو گهران.“

”اهو چئي مان هليو آيس. مان حيران آهيان ته ان وقت ايڏو سنگدل ڪيئن ٿي ويو هوس. ۽ اڄ به سوچيندو آهيان ته جيڪڏهن ان رات حسن عليءَ جي ڳالهه مڃيان ها ته منهنجو ضمير مونکي سڄي زندگي ملامت ڪندو رهي ها ۽ تاريخ به معاف نه ڪري ها.“

”ان رات جو ٽين بجي ڪمشنر مسرور حسن سان به ملاقات ٿي. جنهن ۾ هن سان ڪافي تلخ ڪلامي ٿي. ڇو ته مونکي اها ته خبر هئي ته مان جيل ۾ ويندس پوءِ ڇونه هن کي سڌيون سڌيون ٻڌائي پوءِ وڃان.“

”پر ڪمشنر مسرور حسن ايڏو ته خوفزده هو جو هڪ موقعي تي مون هنکي گار به ڏني ۽ هو برداشت ڪري ويو. هن چيو ته مسٽر لغاري مان اوهان کان معافي ٿو وٺان. مون چيس ته معافي قوم کان وٺ. هن جواب ڏنو ته مان سڀاڻي شاگردن کان اچي معافي وٺي ويندس.“

”ٻئي ڏينهن 4 مارچ تي اسانجو حيدرآباد ۾ هڪ پرامن جلوس جو پروگرام هو. پر بدقسمتي اها هئي جو شاگرد شريڪ ٿيڻ کان گسائين پيا ۽ باقاعدي ڪلاس اٽينڊ ڪري رهيا هئا.“

”مان آرٽس فيڪلٽيءَ وارن کي ٻاهر ڪڍي ڪيمسٽريءَ ڏي ٿي ڀڳم ته واپسيءَ تي ڪيمسٽريءَ وارا ته هئا پر آرٽس وارا وري ڪلاسن ۾ هليا ٿي ويا. اهڙيءَ طرح ڪافي پريشانيءَ بعد شاگردن کي گڏ ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيس. ۽ بسن ۾ جلوس ڪڍي حيدرآباد ڏانهن روانو ٿياسين.“

”اسانجو قافلو ڦليلي ٽپي ٿورو اڳڀرو ٿيو ته اسانکي پوليس روڪڻ جي ڪوشش ڪئي. مان پهرين بس ۾ هيس ۽ ڊرائيور کي چيم ته جيڪڏهن ڪو پوليس وارو بس جي هيٺان به اچي وڃي ته به گاڏي نه روڪجاءِ، هن بس نه روڪي. ٿورو اڳڀرو وياسين ته پوليس جي هڪ پڪ اپ روڊ بلاڪ ڪيو بيٺي هئي. ۽ بيشمار پوليس ۽ رينجرز جا سپاهي رائيفلن سان بيٺا هئا. لاتعداد ٽرڪون ۽ جيپون بيٺيون هيون.“

”مون ڊرائيور کي چيو ته روڊ جي وچ تي بيٺل پڪ اپ جي ڀرسان گاڏي آهستي ڪري پڪ اپ کي ٿورو ڌڪو ڏيندين ته توکي رستو ملي ويندو، پر هتي گاڏي نه روڪجانءِ نه ته مارجي وينداسين. ڇوته چئني پاسن کان پوليس ۽ پاڻي هو. جيڪڏهن ڪو ميدان هجي ها ته به ڪو مقابلو ڪري سگهجي ها. ڊرائيور پهرين ته هائو ڪئي پر پوءِ هزارين پوليس وارا ڏسي دل جهلي نه سگهيو ۽ پڪ اپ جي ويجهو وڃي بس کي بريڪ هڻي بيهاري ڇڏيو. خار ته ڏاڍي آئي پر ڇا ٿي ڪري سگهيس. مجبوراً بس مان هيٺ لهڻو پيو. پوليس کي يوسف لغاريءَ جي تلاش هئي جنهن حيدرآباد ۾ باهه ٻاري ڏني هئي. اٽڪل اڍائي سؤ بيگناهه شاگرد ڪٽجي رهيا هئا. مون فوراً وڃي پنهنجو پاڻ کي گرفتاريءَ لاءِ پيش ڪيم ۽ هنن کي چيم ته توهان کي يوسف لغاريءَ جي تلاش هئي سو مونکي گرفتار ڪريو پر معصوم شاگردن کي ته نه ماريو. پر ڪير ٿو ٻڌي؟ پوليس کي ته الله اهو موقعو ڏنو هو سو دل کولي خالي هٿين شاگردن تي ظلم ڪيا. مسرور حسن بکايل گداڙيءَ وانگر خالي هٿين بيوس شينهن تي ٽٽي پيو هو. هر طرف دانهون ۽ رڙيون هيون. اُڀ ڏاڙيندڙ رڙيون. گوليون ۽ آنسو گيس هئي. ايتري آنسو گيس شايد اڄ تائين ڪڏهن به استعمال ڪانه ڪئي وئي هوندي. بيگناهه شاگرد پنهنجي جان بچائڻ خاطر چئني پاسي پريشان پکيءَ وانگر ڊوڙي رهيا هئا. پر جيڏانهن ٿي ويا ته پوليس ئي پوليس هئي. گوليون ئي گوليون هيون. جان جي خوف کان ويچارا ڦليليءَ ۾ به ٽپي پيا. ڪي تارون هئا ته ڪي گهوتا کائڻ لڳا. پر مسرور حسن جا ظالم ڪارڪن، پوليس ۽ رينجرز وارا هنن کي اتي به ڪونه پيا ڇڏين.“

”مطلب تي ڄامشوري روڊ تي موجوده راجپوتا فيڊريشن واري زير تعمير اسپتال وٽ هڪ قيامت هئي جنهن تي فرشتا به روئڻ بنا رهي نه سگهيا هوندا. مظلومن جي آهه ۽ فرياد تي خود خدا جي به دل ڏري پئي هوندي.“

”مونکي جڏهن جيل ۾ آندو ويو ته مان اڃا تائين واحد شاگرد قيدي هيس. اڃا تائين ٻيا شاگرد ڪونه پهتا هئا. ۽ ڄامشورو روڊ تي ظلم جي بازار گرم هئي.“

”بعد ۾ ٻه سؤ شاگردن کي گرفتار ڪري جيل ۾ وٺي آيا. اڃا تائين ڪوبه شاگرد ليڊر گرفتار ڪونه ٿيو هو. ۽ بعد ۾ آهستي آهستي هنن کي آندو ويو. مونکي خبر پئي ته هڪ شاگرد ساٿي شهيد ٿي ويو آهي سو مون جيل ۾ هڙتال ڪرائي ۽ تمام قيدي هڙتال ۾ شريڪ ٿيا.“

”هتي هڪ لطيفو ٿيو جيڪو اوهانکي ٻڌايان ٿو. شاگردن تي ان واقعي جو ايڏو ته اثر ٿيو جو ڪنهن جا به حواس قائم ڪونه هئا. هر ڪوئي گهٻرايل هو. اسان ان شاگرد ساٿيءَ جي غائبانه جنازي نماز پڙهائڻ جو بندوبست ڪيوسين. مونکي ان جو نالو ياد نه رهيو آهي. جڏهن جنازي نماز لاءِ صفون ٻڌي بيٺاسين ته هڪ ڇوڪري رڙ ڪري چيو ته ”اڙي اهو ته هي بيٺو آهي.“ اسان سڀني ڏٺو ته اهو شاگرد پاڻ پنهنجي غائبانه جنازي نماز لاءِ نيت ٻڌي رهيو آهي.  پوليس جي ظلم ۽ بربريت کان هنکي ايترو هوش ڪونه هو جو اسانکي ڏسي ته مان زنده آهيان.“

”جيل ۾ روزانو شام جو اسانکي پڇا ڳاڇا لاءِ گهرايو ويندو هو. هڪ ڏينهن مان، يوسف ٽالپر، ڄام ساقي، نواز ڀٽي، منور ميمڻ گڏجي فيصلو ڪيو ته، آئنده جيڪڏهن پڇا ڳاڇا ٿي ته هر ساٿي ائين چوندو ته ”اسان کي ڪابه خبر ناهي. جيڪي ڪجهه ڪيو آهي سو يوسف لغاريءَ ڪيو آهي.“ ڪامريڊ يوسف اهو چئي ساهي پٽي ۽ سگريٽ دکائي وري چوڻ لڳو.

”ادا هڪڙي ڳالهه ٻڌايانوَ. اها هيءَ ته پاڪستان جو پهريون ڊي.پي.آر جو قيدي به مان هيس ۽ صدر ڀٽي واري مارشل لا جو پهريون قيدي به مان ئي هيس. ان مان اندازو لڳائي ٿا سگهو ته چوٿين مارچ جي ڪهڙي اهميت ٿي سگهي ٿي، جو هن کان اڳ ڪنهن وڏي کان وڏي سياستدان تي به ڊي.پي.آر ڪانه لڳي هئي. پر چوٿين مارچ جي هڪ شاگرد قيديءَ تي ڊي.پي.آر لڳائي وئي. ڇو ته هن ون يونٽ جي خاتمي جو مطالبو ڪيو هو ۽ چوٿين مارچ به دراصل ون يونٽ جي هڪ ڪڙي هئي. نه ته وائيس چانسيلر جو جهڳڙو ڪو اهڙو ڪونه هو جو شاگردن تي ڊي.پي.آر لڳائي وڃي. اميد ته 4 مارچ کي سمجهي ويا هوندا.“ ڪامريڊ يوسف لغاري خاموش ٿي اسان کي ڏسڻ لڳو ۽ اسان مسٽر ناريجي کي، جنهنکي رکي رکي ڊنمارڪ جون حسينائون ياد پيون اچن ۽ وري ڪراچيءَ جا ماڻهو جن هن کي هندوستان جو جاسوس سمجهي ٻه ڏينهن لاڪپ ۾ رکايو هو. ڇو ته مسٽر ناريجي جو بندر روڊ تي گهمڻ جو انداز ئي اهڙو هو ڄڻ ته ڪوئي موهن جي دڙي جي زماني جو پوڙهو هپي انگريز هجي.

مسٽر قمر بلوچ جي واچ رات جا ٻارهن وڄائي رهي هئي اسان شڪر ڪيوسين جو منجهند جا ٻارنهن نه وڄايا هئائين نه ته مسٽر قمر اسانکي يقيناً الجهن ۾ وجهي ڇڏي ها. بهرحال اسان ڪامريڊ يوسف کان سوال ڪيو؛

”ادا چوٿين مارچ جو سنڌ جي سياست ۽ ثقافت تي ڪهڙو اثر پيو؟“

”سنڌ ۾ صحيح نموني ۾ چوٿين مارچ کان بعد ۾ ئي سجاڳي آئي. ماڻهن سمجهي ورتو ته جيڪڏهن اسانکي هڪ منفرد قوم جي حيثيت سان رهڻو آهي ته ان انفرادي حيثيت کي برقرار رکڻ لاءِ جانيون قربان ڪرڻيون پونديون ۽ ڏاڍ جي ڏونگر سان ٽڪرائڻو پوندو. سنڌين جي انهيءَ عزم کان بعد ئي سنڌ جي انفرادي وجود کي تسليم ڪيو ويو. چوٿين مارچ وارو واقعو هڪ تحريڪ بڻجي سنڌ جي ڪنڊ ڪڙڇ ۾ ڦهلجي ويو. اڳ اسانجا وڏيرا ۽ سياستدان ستل هئا، هاڻي هنن به اک پٽي ۽ سنڌ جي حقن ۽ ون يونٽ جي خلاف ڳالهائڻ لڳا. چوٿين مارچ کان اڳ سنڌ ۾ ڪابه شاگرد تنظيم ڪانه هئي. جيڪڏهن ڪا هيڪڙ ٻيڪڙ هئي به، ته اها رجعت پسندن جي. چوٿين مارچ کانپوءِ سڄي سنڌ ۾ شاگرد تنظيمن جي ضرورت محسوس ڪئي وئي. اڄ جيڪي به شاگردن جون انقلابي تنظيمون اوهانکي نظر اچي رهيون آهن اهي چوٿين مارچ جون پيداوار آهن. سنڌي شاگردن ۽ سياستدانن جي قرباني، همٿ ۽ جوانمرديءَ سان ڊي.پي.آر ۾ هڪ ترميم آئي، اها هيءَ ته اڳ حڪومت جي خلاف پمفليٽ ڇپائڻ ڊي.پي.آر تحت ناقابل ضمانت ڏوهه هو پر چوٿين مارچ کان بعد ان ۾ ترميم آندي وئي ۽ هاڻي حڪومت جي خلاف پمفليٽ ڇپائڻ قابل ضمانت جرم آهي. چوٿين مارچ اسانکي جيڪا سڀ کان وڏي نعمت ڏني آهي سا آهي ”آزاد ۽ بيباڪ صحافت ۽ ادب“ چوٿين مارچ کان اڳ ڪوبه صحافي يا اديب سنڌ جي حقن ۽ ون يونٽ جي خلاف اخبار يا رسالي ۾ لکڻ جي جرئت نه ڪري سگهندو هو. چوٿين مارچ کانپوءِ اسانجو صحافي ۽ اديب به قلم کڻي ميدان ۾ نڪري آيو ۽ دل کولي لکيائين. اڳ اسانجو ادب، روايتي افسانوي ۽ رومانوي ڪردار تلاش ڪندو هو ۽ هاڻي اهو ئي اديب حوشو ۽ هيمونءَ تي طبع آزمائي ڪري رهيو آهي. سنڌ جو سمورو انقلابي ۽ قوم پرست ادب چوٿين مارچ کانپوءِ تخليق ٿيو.“ هن مسڪرائيندي چيو، ”مسعود نوراني، ڄام ساقي، مجيب پيرزادي ۽ مان گڏجي قرآن شريف تي قسم کنيو هيوسين ته جيستائين ون يونٽ نه ٽوڙائينداسين تيستائين شادي ڪونه ڪنداسين. سو ون يونٽ ٽٽڻ کان بعد هو ٽئي يار ته پنهنجن پنهنجن گهرن وارا ٿي ويا. باقي اسان اڃان تائين روڊ پيا ماپيندا وتون.“

”انهن تحريڪن جي دوران توهانجي ڪڏهن ايوب خان سان به ڪا روبرو ڳالهه ٻولهه ٿي يا نه؟“ اسان پڇيوسين. ”هڪ دفعي ايوب خان مير اعجاز علي ٽالپور وٽ ٽنڊي محمد خان ۾ شڪار تي آيو هو. اتي هن شڪار جي دوران مون سان ملاقات جي خواهش ظاهر ڪئي. سو مير اعجاز علي خان مون ڏي يونيورسٽيءَ ۾ پنهنجي ڪار موڪلي.“

هن ٻڌايو، ”جڏهن هن جو قاصد مون وٽ آيو ته مان، مسعود نوراني، نواز ڀٽو، مجيب پيرزادو ۽ ٻيا دوست جن جا نالا ياد ڪونه رهيا آهن گڏ ويٺي ڪنهن ڳالهه تي سوچي رهيا هئاسين. مون قاصد کان پڇيو ته مون سان گڏ ٻيا ڪير ڪير هوندا؟“

”هن چيو ته ڪوبه هڪڙو شاگرد پاڻ سان گڏ وٺي هل. مون چيو مانس ته قوم جي مستقبل جو سوال آهي مان اڪيلو ڪونه ملندو مانس. مونسان گڏ منهنجا ٻيا ساٿي به هلندا. مون وري هن کان پڇيو ته ملاقات ڪٿي ٿيندي ۽ گهڻو وقت هوندي. هن ٻڌايو ته مير اعجاز علي خان جي بنگلي تي ۽ ويهه منٽ. مون چيو مانس ته ويهن منٽن ۾ ته ايوب خان سان ملاقات جون رسمون به پوريون ڪونه ٿينديون سو قوم جي لاءِ مان هن سان ڇا ڳالهائي سگهندس. پوءِ اسان اها ڪار واپس موٽائي ڇڏي سين جنهن تي مير اعجاز علي خان مون تي سخت ناراض ٿيو.“

”ان جدوجهد واري دور ۾ سنڌي سياستدانن جو اوهان سان رويو ڪيئن رهيو؟“ اسان ٻيو سوال ڪيو.

هن چيو تھ، ”مان جڏهن جيل ۾ ويس ته مسٽر ڀٽي بابا کي تار ڪئي هئي ته دلجاءِ ڪجو. مراد علي شاهه امداد علي شاهه ڄاموٽ. عبدالحميد جتوئي ۽ قمرالزمان شاهه وارن اسانجي ڏاڍي همت افزائي ڪئي. منهنجي وزير تعليم کان مائيڪ کسڻ واري واقعي کان پوءِ تمام سنڌي اخبارون ۽ خاص طور تي روح رهاڻ اسانجي ڏاڍي مدد ڪئي.“

اسان پڇيوسين، ”ون يونٽ ٽٽڻ کانپوءِ سنڌ کي ڪو فائدو پهتو آهي يا نه؟“ هن چيو ”شروع کان وٺي سنڌ جو ٽن نمونن سان استحصال ٿيندو رهيو آهي. سياسي ـ ثقافتي  ۽ اقتصادي جيڪو اڄ به جاري آهي. مونکي ياد آهي ته هڪ دفعي گورنر موسٰي خان جي.ايم سيد کي چيو هو ته توهان ليگ ۾ شامل ٿيو. جي.ايم سيد هن کي چيو هو ته ٺيڪ آهي مان ليگ ۾ شامل ٿو ٿيان ۽ پنهنجا ٻيا دوست به ساڻ ٿو وٺي اچان. توهانجي ڪابه مخالفت ڪانه ٿيندي. پر هڪڙو شرط آهي. موسٰي خان پڇيو ته ڪهڙوـ جي.ايم سيد چيو هوس ته سنڌين کي پنهنجا حق ڏيو. استحصال بند ڪيو ۽ ون يونٽ ختم ڪريو. جنهن تي موسٰي خان ”يائين يائين“ ڪرڻ لڳو هو. صرف ون يونٽ ٽوڙڻ سان ئي مقصد حل ڪونه ٿو ٿئي پر ان سان گڏوگڏ ون يونٽ واريون برايون به ختم ٿيڻ گهرجن. ون يونٽ کانپوءِ صرف ايترو فرق پيو آهي جو ون يونٽ ۾ سنڌ جون ٽي ڊويزن هونديون هيون ۽ هاڻي ٻه ريجن آهن. اهوئي استحصال اها ئي ڦرلٽ جيڪا اڳ هئي سان هاڻي به آهي فرق صرف ايترو آهي جو اڳ ون يونٽ جي نالي سان استحصال ٿيندو هو ۽ هاڻي اسلام ۽ پاڪستان جي نالي تي.“

”ايوب خان واري ۽ موجوده دور ۾ اوهانکي ڪو فرق نظر اچي ٿو؟“

”ها…“ ڪامريڊ يوسف ڪنڌ لوڏيندي چيو ”ايوب خان واري دور ۾ عوام سڌيءَ طرح آفيسر شاهي جي ذريعي حڪومت جو غلام هو ۽ هاڻي اڻ سڌيءَ طرح وڏيرن، پيرن ۽ ميرن جي ذريعي.“

”پاڪستان جي سياست جي باري ۾ اوهان جو ڪهڙو خيال آهي؟“ اسان ڪامريڊ کان پڇيوـ هن جواب ڏنو تھ، ”پاڪستان ۾ پنجويهن سالن تائين ڪوبه قانون وقت سر ڪونه هليو آهي. پاڪستان جي چئن صوبن جو عوام چوويهن سالن تائين هميشه غدار رهيو آهي ـ سنڌ وارا به غدار ـ بنگالي ته پنهنجي غداريءَ جو ثبوت ڏئي چڪا، سرحد ۽ بلوچستان وارا به عليحدگي پسند ـ باقي وڃي بچي ٿو پنجاب سو هو جنهن به صوبي تي چاهي، جهڙي به چاهي، ڇاپ هڻي ٿو سگهي. سمنڊ وارو حساب آهي ته وڏي مڇي هميشه ننڍي مڇيءَ کي هڙپ ڪرڻ جي تاڙ ۾ لڳل هوندي آهي. سو پاڪستان جي سياست ۾ به وڏي مڇي ۽ ننڍي مڇيءَ وارو اصول رکيل آهي.“

رات جا ٽي وڄي رهيا هئا. اسان سڀني تي اوٻاسيون ڇانيل هيون ۽ آهستي آهستي سست ٿيندا ٿي وياسين پر ڪامريڊ يوسف لغاريءَ جي حالت ۾ ڪوبه فرق ڪونه آيو هو. جيئن جيئن رات ڀڄندي ٿي رهي، تيئن تيئن هنجي آواز ۾ ڪڙڪ وڌندي ٿي وئي. آخر جڏهن هن اسانکي ننڊ اکڙو محسوس ڪيو ته پاڻ ئي چيائين ته ”ادا هاڻي اٿو ته ڪجهه سمهڻ جو به بندوبست ڪجي. مان سمجهان ٿو اوهان کي ننڊ اچي رهي آهي.“ اسان ته اهڙي حڪم لاءِ تيار ويٺا هئاسين سو هڪدم اٿي کڙا ٿياسين. ڪامريڊ يوسف پنهنجي هٿن سان اسان لاءِ بسترا وڇايا. هن جي ڪمري ۾ ٽي کٽون پيل هيون ۽ بسترا چار پنج هئا. جيتوڻيڪ اڪيلو رهندو هو. سو اسان ٽنهي کي اڪيلي اڪيلي کٽ ڏئي پاڻ مسٽر ناريجي سان گڏ آفيس واري ڪمري ۾ فرش تي وڇايل فراسيءَ تي بسترو وڇائي سمهي رهيو ۽ سڄي رات هنکان ڊنمارڪ جا احوال وٺندو رهيو.

ٻئي ڏينهن اسان وري ڪاغذ قلم سنڀالي ويٺاسين. مسٽر قمر بلوچ پنهنجي ڳوٺ هليو ويو هو ۽ هاڻي اسان صرف چار ڄڻا هئاسين. يوسف لغاري، مسٽر ناريجو، خان محمد ۽ مان. اڄوڪي بيٺڪ جو پهريون سوال اسان ڪامريڊ يوسف کان هيءُ پڇيو. ”مهاجر ۽ پنجاب سان سنڌ جي دوستيءَ جي باري ۾ اوهان جو ڪهڙو خيال آهي؟ اسانکي پنجاب جي قومپرست طبقي کان حمايت حاصل ڪرڻ گهرجي يا نه؟“

ڪامريڊ يوسف منهنجي سامهون واري کٽ تي ويٺو هو، آڱرين سان وارن ۾ ڦڻي ڏيندي، پنهجي منتشر خيالن کي ھڪ جاٰءِ ڪري سنجيدگي سان چوڻ لڳو:

”مون اوهانکي رات ٻڌايو هيم ته سنڌ کي هميشه ٽن نمونن سان لٽيو ويو آهي ـ سياسي، ثقافتي ۽ اقتصادي. پنجاب بنيادي طور تي هڪ زرعي علائقو آهي ۽ هتان جي آبادي تمام گهڻي وڌندڙ آهي، وڏيرا ۽ چوڌري پنجاب ۾ به آهن.“

”شروع کان وٺي پاڪستان جي سياست پنجاب جي اثر هيٺ رهي آهي. سو هن هر ڳالهه کي پنهنجي مرضيءَ مطابق هلايو آهي. سنڌ ۾ پنجابين کي زرخيز زمينون الاٽ ڪيون ويون، سنڌ جي نوڪرين جو وڏو حصو پنجابين ۽ مهاجرن ۾ ورهايو ويو.“

”اهڙيءَ طرح پنجاب جا لکين ماڻهو سنڌ ۾ دولت جا انبار جمع ڪرڻ لڳا. سياست تي هنن جو اڳ ئي اثر هو. سو هو اسانجي سياست ۽ اقتصاديت جو استحصال ڪندا رهيا. جيڪڏهن هنن کي سنڌ مان نيڪال ڪيو وڃي ته هنن کي پنجاب ۾ اهڙو روزگار ميسر ڪونه ٿي سگهندو. ڇو ته پنجاب ۾ آبادي وڌ ۽ روزگار جا ذريعا گهٽ آهن.“

”سو هنن کي ون يونٽ جو بوتو ڊهڻ سان پنهنجا مستقل مفاد لڏندا نظر اچڻ لڳا. اهڙيءَ طرح مهاجرن کي اچڻ شرط سنڌ جي اقتصاديت ۽ سياست تي پنجاب سان گڏ ٻانهن ٻيلي ڪيو ويو. مهاجرن کي يو.پي ۽ سي.پيءَ جي تهذيب بي حد عزيز هئي ۽ ان جي بقا لاءِ هنن ضروري سمجهيو ته سنڌ جي تهذيب ۽ ثقافت کي فنا ڪري سنڌين تي لکنوءَ جي تهذيب مڙهي وڃي. مقصد ٻنهي جو ساڳيو هو. لٽ مار وارو. هڪڙا صرف دولت ۽ سياست جا بکيا هئا ته ٻيا انهن سان گڏوگڏ اسانجي تهذيب ۽ ثقافت جا دشمن. ٻنهي جا سنڌ ۾ گڏيل مستقل مفاد آهن جن تان هو دستبردار ٿيڻ پسند ڪونه ڪندا. اهڙيءَ صورت ۾ دوستي جو سوال ئي فضول ثابت ٿيندو. باقي رهيو پنجاب جي قوم پرست طبقي جي حمايت حاصل ڪرڻ يا نه ڪرڻ جو سوال. سو ڪنهن به قوم ۾ چڱا ۽ مٺا ماڻهو پيدا ٿي سگهن ٿا.“

”جيڪڏهن سنڌ ۾ ”کهڙا“ ۽ ”پير“ ٿي سگهن ٿا ته پنجاب ۾ به چڱا ماڻهو ملي سگهن ٿا پر اهو صرف ان صورت ۾ ئي ممڪن آهي ته پنجاب وارا سنڌ کان مستقل مفاد ختم ڪري ڇڏين ۽ پوءِ پنجاب ۾ ويهي سنڌ جي حقن جي حمايت ڪن. باقي ٻي صورت ۾ هو پنهنجي قوم جي مفادن جي حفاظت ٻين قومن جي لاشن تي بيهي ڪرڻ کان به نه ڪيٻائيندا“.

”انفرادي طور تي قوم پرست ماڻهو قوم جي مجموعي مفادن جي خلاف ڪڏهن به محاذ آرئي ڪونه ڪري سگهندو. سو جيڪڏهن پنجابي قوم پرست واقعي اسان سان انسانيت جي ناتي همدردي رکن ٿا ته پوءِ کين گهرجي ته هو پنهنجي قوم کي سنڌ مان واپس گهرائڻ جي جدوجهد ڪن، پنهنجي حڪومت تي زور ڏين ۽ استحصالي پنجابين جي خلاف مظاهرا ڪن. باقي ٺلهي حمايت مان ڇا حاصل؟“

اسان مسٽر يوسف کان صوبائي خودمختياري ۽ آئيني تحفظ جي باري ۾ سوال ڪيو. هو هڪ ڊگهو ساهه ڀري چوڻ لڳو، ”پاڪستان ٺهڻ تي سنڌين سوچيو هو ته مظلوم سنڌين جو رت ۽ ست چوسيندڙ وياج خور ”ڦندڻ مل ۽ ٽوپڻ مل“ کان جان ڇٽي پوندي ۽ غريب سنڌي عوام اقتصادي طور تي خوشحال ٿي ويندو. پر پاڪستان ٺهڻ بعد وري اچي ”للو ۽ ڪلو“ ڪڙڪيا. اڃا انهن مان جان ئي ڪانه ڇٽي هئي ته ون يونٽ جي معرفت ”علم دين ۽ چلم دين“ اچي نازل ٿيا.“

”هاڻي جيستائين انهن بيرنگ خطن مان سنڌ جي سياست، ثقافت ۽ اقتصاديت آزاد ڪانه ٿي ٿئي تيستائين صوبائي خودمختياري ۽ آئيني تحفظ جا لفظ ئي بيڪار آهن.“

”قائد اعظم جي وفات کانپوءِ پاڪستان ۾ صرف هڪ ئي سياسي طاقت پئي رهي آهي. اها آهي پنجاب. گذريل چوويهن سالن کان وٺي ڪڏهن سڌيءَ طرح ۽ ڪڏهن اڻ سڌيءَ طرح سنڌ جي قسمت جو فيصلو به پنجاب جي هٿ ۾ ئي رهيو آهي. هتي وري به مسئلو اچي ٿو وڃي، سنڌ اندر پنجاب جي مستقل مفادن جو. سو صوبائي خودمختياري ۽ آئيني تحفظ به اوتروئي ملي ٿو سگهي جيستائين پنجاب جا مستقل مفاد متاثر ڪونه ٿا ٿين. ٻيءَ صورت ۾ سنڌ کي صوبائي خودمختياري جو مطلب ٿيندو پنجاب جو پنهنجي پير تي ڪهاڙو هڻڻ برابر.“

”بهرحال منهنجي خيال ۾ پاڪستان کي جيڪڏهن صحيح نموني ۾ هڪ فلاحي مملڪت ٺاهڻو آهي ته پوءِ پاڪستان ۾ رهندڙ سڀني قومن جي انفرادي حيثيت کي تسليم ڪري کين مڪمل صوبائي خودمختياري ۽ آئيني تحفظ ڏيڻ گهرجي. جنهن ۾ ”وڏي ڀاءُ“ پنجاب جي ڪابه اجاراداري نه هجي. ان لاءِ ضروري آهي ته مرڪز وٽ صرف ٽي کاتا هجن. خارجي معاملا، ڪرنسي ۽ بچاءُ کاتا هئڻ گهرجن ۽ بچاءُ واري کاتي ۾ فوج به وفاقي (Federal Army) هئڻ کپي.“

”موجوده حالتن جي پيش نظر سنڌي قوم کي ڪنهنجي ڪڍ لڳڻ گهرجي؟“ اسان سوال ڪيو. هن ٻڌايو ته، ”اسان ماڻهن جي هميشه کان اها بدقسمتي رهي آهي ته اسان اصولن جي نسبت شخصيت کي اهميت ڏيندا رهيا آهيون. جنهن جو نتيجو اهو نڪتو آهي جو انگريزن کان آزادي ملڻ کان وٺي اڄ تائين صحيح نموني سان اسان پنهنجا حق به ڪونه وٺي سگهيا آهيون. اسانکي شخصيت جي ڄار ۾ ڦاسڻ جي بجاءِ نظام کي ڏسڻ گهرجي ته ڪهڙي نظام هيٺ سنڌ ۽ سنڌيت محفوظ رهي ٿي سگهي. شخصيتن کي به اهميت ڏيڻ گهرجي. ڇو ته نظام جون ذميوار به شخصيتون ئي رهنديون آهن. پر ايتري اهميت به نه ڏيڻ گهرجي جو نظام شخصيت ۾ دٻجي وڃي. جيڪو هر دور ۾ اسان سان ٿيندو رهيو آهي ۽ هر دور ۾ اسان وڏيرا شاهيءَ جي ڄار ۾ جڪڙبا رهيا آهيون. هن وقت جيڪڏهن پنهنجي اردگرد نظر ڦيرائبي ته ڪوبه اهڙو نظام يا شخصيت نظر ڪانه ٿي اچي جيڪا صحيح نموني ۾ سنڌ ۽ سنڌيت جي تحفظ جي ضمانت ڏئي سگهي. هتي ماڻهو اصولي مخالفت ڪونه ٿا ڪن پر شخصيت جي بنياد تي ٿا ڪن جيڪا ڳالهه سنڌ لاءِ نقصانڪار آهي“.

”سيد (جي.ايم.سيد) جي ڪڍ لڳڻ سان اهو مقصد حاصل ٿي سگهي ٿو. ڇو ته هن وقت صرف سيد ئي هڪ اهڙي شخصيت آهي جنهن وٽ سنڌ ۽ سنڌيت جي تحفظ جي ضمانت ڏيندڙ نظام آهي. پر افسوس جو سيد وٽ تنظيم بلڪل ڪونهي. ۽ مونکي خوشي ٿيندي جيڪڏهن سيد پنهنجي پارٽيءَ کي سنڌ جي ليول تي ٻيهر منظم ڪري.“

”پاڪستان پيپلز پارٽي ۽ نيشنل عوامي پارٽيءَ جي نسبت اوهانجي نظر ۾ سنڌ سان ڪهڙي پارٽي پرخلوص ٿي سگهي ٿي؟“اسان وري پڇيوسين. ”پيپلز پارٽيءَ جي مقابلي ۾ نعپ اسانجي لاءِ وڌيڪ خطرناڪ آهي. نعپ مهاجرن جي پارٽي آهي ۽ هن جو واڳون اردو ڪميونسٽن جي هٿن ۾ آهن. جيڪي روس جي لاءِ ڪم ڪري رهيا آهن. روس هميشه ان ڪوشش ۾ رهيو آهي ته ايشيا تان آمريڪا جو اثر ختم ڪرڻ لاءِ پنهنجو تسلط قائم ڪري سگهي.“ ”ان لاءِ ضروري آهي ته عربي سمنڊ تي هن جي اجاداري قائم ٿئي ۽ ان مقصد حاصل ڪرڻ لاءِ ڪراچيءَ جو بندرگاهه هن لاءِ داخلي دروازي جي حيثيت رکي ٿو. روس ڪافي عرصي کان هن ڪوشش ۾ رهيو ته ڪراچي کي ڪنهن نه ڪنهن طريقي سان هٿ ڪيو وڃي.“

”اتفاق سان بنگله ديش جي آزاد ٿيڻ سان هنکي بنگال وارو سمنڊ ته ملي ويو پر اڳتي وڌڻ لاءِ هنکي اڃا به ڪراچيءَ جي ضرورت محسوس ٿي. سو هن نعپ تي زور ڏنو. سرحد ۽ بلوچستان جون حڪومتون ته نعپ وٽ هيون. پر خالي جبل روس جي ڪم جا نه هئا. سو نعپ موقعي جي تلاش ۾ رهي ته ڪنهن نه ڪنهن طريقي سان ڪراچيءَ تي قبضو ڪيو وڃي.“

”اهو به کڻي اتفاق ئي سمجهو جو جلد ئي سنڌ ۾ ٻوليءَ وارا هنگاما شروع ٿيا ۽ نعپ کي وارو ملي ويو. هن کليو کلايو اردوءَ جي آڙ ۾ مهاجرن جي حمايت ڪئي.“

”مقصد اهو هو ته مهاجرن کي سنڌين کان ڀڙڪائي ڪراچيءَ جو الڳ صوبو ٺهرائڻ جو مطالبو ڪيو وڃي. ان لاءِ نعپ فورا ً پنهنجن ٻنهي صوبن ۾ اردو کي صوبائي ٻولي قرار ڏئي ڇڏيو ته جيئن مهاجرن جي دلين ۾ نعپ لاءِ همدردي پيدا ٿئي ۽ نعپ مهاجرن جي ذريعي ڪراچي کي يا ته الڳ صوبو ٺهرائي يا بلوچستان جي اردو صوبي سان الحاق ڪرائي ڇڏي.“ ”آمريڪا، روس جي سرگرمين تي نظر رکيو ويٺو هو سو هن کي پنهنجو مفاد خطري ۾ نظر آيو ۽ هن فوراً ”ڦٽي ڪريڪ“ وٽ هڪ نئون بندرگاهه قائم ڪرڻ جي تجويز ڏني جيڪا پاڪستان سرڪار فوراً قبول ڪئي.“

”روس لاءِ اها نئين صورتحال ڪافي تشويشناڪ هئي. ڇو ته ڦٽي ڪريڪ جي موجودگي ۾ روس عربي سمنڊ ۾ ڪابه سرگرمي نه ٿي ڪري سگهيو. سو هن اهو معاملو في الحال ملتوي ڪري ڇڏيو. حقيقت ۾ بلوچستان ۽ سرحد ڪافي عرصو اڳ نعپ جي سرڪردگيءَ ۾ الڳ ٿي وڃن ها پر روس کي بنجر پهاڙن سان ڪابه دلچسپي ڪانه هئي سو اهو معاملو ڪنهن ٻئي موقعي جي لاءِ ملتوي ڪيو ويو جيڪو عراقي سفارتخاني مان روسي هٿيارن جي موجودگيءَ مان ثابت ٿي رهيو آهي. ٻيو ته نعپ جي منشور ۾ ون يونٽ جي خلاف ۽ هر صوبي جي ٻولي اتان جي قومي ٻوليءَ بابت لکيل هو. ليڪن جڏهن اسان ون يونٽ جي خلاف مظاهرا ڪري رهيا هئاسين ته نعپ اسانجي حمايت ۾ هڪ به جلسو ڪونه ڪيو. ۽ جڏهن اسان پنهنجي ٻوليءَ جي حق ۾ جدوجهد ڪري رهيا هئاسين ته نعپ سنڌ دشمنن کي راضي ڪرڻ لاءِ فوراً اردوءَ کي صوبائي ٻولي بنائڻ جو اعلان ڪيو.“

”هاڻي اوهان خود اندازو لڳايو ته اهڙي پارٽي سنڌ سان ڪيئن وفادار ٿي سگهي ٿي. سو نعپ جي مقابلي ۾ پيپلز پارٽي بهرحال وڌيڪ بهتر آهي.“

هن کلي چيو ته ”گهٽ ۾ گهٽ سنڌ کي وڪڻي ڪونه ايندي نعپ وانگر.“

”اوهان جو ڪڏهن ڪنهن سياسي پارٽيءَ سان به تعلق رهيو آهي؟“  خان محمد سوال ڪيوـ

”نه ادا، ڪڏهن به نه.“ ڪامريڊ ٻڌايوـ

”سنڌي شاگرد پاڻ ۾ متحد ٿي ڪو پروگرام ڇو ڪونه ٿا هلائين ۽ هنن ۾ وڳوڙ جو ڪهڙو سبب آهي. اوهان جي خيال ۾ سنڌي شاگرد ڪيئن متحد ٿي سگهندا؟“ اسان پڇيوـ

”سنڌي شاگردن ۾ وڳوڙ جو واحد سبب شخصيت پرستي آهي. منهنجي خيال ۾ ته جيڪڏهن هو شخصيت پرستيءَ کي ڇڏي ڪنهن هڪڙي اصول تي متحد ٿي عمل ڪن ته جيڪر هو ڏاڍي ترقي ڪري سگهن. متفق ٿيڻ لاءِ ضروري آهي ته سڀئي شاگرد گڏجي هڪ ئي پروگرام کڻن جنهن ۾ پاڻي، ٻولي، صوبائي خودمختياري، ڪوڙا ڪليم، سنڌ ريجمينٽ، مليشيا وغيره جا مسئلا کڻي هڪڙو پليٽ فارم ٺاهيو وڃي. منهنجي خيال ۾ انهن مسئلن کان ڪنهن به پارٽيءَ کي اختلاف ڪونه هوندو. پوءِ هو گڏجي هڪ ايڪشن ڪاميٽي ٺاهين جنهن جا ميمبر سڀني پارٽين مان چونڊيا وڃن. ۽ هر مهيني ايڪشن ڪاميٽي جو ليڊر بدلي ڪيو وڃي ۽ مختلف پارٽين مان چونڊيو وڃي. اهڙي طرح ڪنهن به پارٽيءَ کي ليڊرشپ جي شڪايت ڪانه رهندي ۽ ميمبر ته اڳ ئي چونڊيل هوندا. مخالفت جو سوال ئي ڪونه ٿو اٿي. مان هن انٽرويو ذريعي سنڌ جي تمام شاگرد براديءَ کي پرزور اپيل ٿو ڪريان ته جيڪڏهن هو سنڌ سان پرخلوص آهن ته هن فارمولا تي عمل ڪري ڏسن. مان يقين ٿو ڏياريان ته هنن مان اختلاف ختم ٿي ويندا ۽ مسئلن کي گڏجي منهن ڏيڻ ۾ وڌيڪ سهولت ملندن.“ ڪامريڊ يوسف لغاري ٻڌايو.

”اوهان پنهنجي زندگيءَ ۾ ڪهڙين شخصيتن کان متاثر ٿيا آهيو؟“ اسان پڇيوسي.

هن ٻڌايو ته ”مان صحيح نموني ۾ هيمون ڪالاڻي، هٽلر، چي گويرا، لوممبا ۽ ڪرنل ناصر کان متاثر آهيان.“

اسان ڪامريڊ کان وري پڇيو تھ، ”سنڌ جي مستقبل جي باري ۾ اوهان جو ڪهڙو خيال آهي. ڇا اوهان سنڌ جي عوام کان پراميد آهيو؟“

”مان سنڌ جي عوام کان نهايت پراميد آهيان. ۽ انهن ماڻهن جي سخت مذمت ٿو ڪريان جيڪي اٿندي ويهندي سنڌ جي عوام تي ستل قوم جو طعنو هڻندا رهن ٿا.“ ڪامريڊ فخر مان چيو.

”سنڌ ۾ اڳ کان وڌيڪ سجاڳي اچي وئي آهي. سنڌ جو نوجوان ۽ ٻچو ٻچو پنهنجي منزل سمجهي چڪو آهي ۽ وقتي طور تي جيڪڏهن ڪي رڪاوٽون آيون به، ته سنڌ جي نوجوانن جي عزم ۽ حوصلي سان ٽڪرائجي پاش پاش ٿي وينديون. هن کان اڳ سنڌ تي وڌيڪ سختيون هيون. پر عوام انهن کي به ختم ڪري چڪو آهي.“ هن سينو تاڻيندي چيو ”هاڻي هن قافلي کي اڳتي وڌڻ ۾ ڪوبه روڪي نه ٿو سگهي.“

”ادا منهنجي خيال ۾ مون اوهانجو به ڪافي وقت ورتو آهي ۽ پڙهندڙن جو به ـ سو هاڻي آخر ۾ سنڌي شاگردن لاءِ ڪو پيغام هجي ته اسان حاضر آهيون.“ مون آخر ۾ چيو.

”ادا! سنڌ جي شاگردن لاءِ صرف اهو ئي پيغام آهي ته خدارا متحد ٿي ڪم ڪن“ ڪامريڊ يوسف لغاريءَ آخر ۾ هٿ ٻڌي پيغام ٻڌايو.

اسان صبح جو 11 بجي انٽرويو جي ٻي نشست لاءِ ويٺا هئاسين ۽ هاڻي شام جا 4 وڄي رهيا هئا. اسانکي واپس به اچڻو هو سو مسٽر غلام رسول ناريجي جي ڊنمارڪ واري ڪئميرا تي ڪامريڊ يوسف سان گڏجي ڪجهه فوٽا ڇڪرايا جيڪي هن ٻڌايو ته ڊنمارڪ مان صاف ڪرائي موڪليندس. مون کلي چيو مانس ته، ”ادا! خدا جي واسطي ائين نه ڪجانء.ِ ڪراچيءَ جي پوليس اڳ ئي توکي انڊيا جو جاسوس ٿي سمجهي ويتر اسان جا به فوٽا تو وٽان برآمد ٿيا ته اسان غريبن کي ڏچي ۾ وجهي ڇڏيندين. ڇو ته سنڌي پبلشر اڳ ئي پنهنجي کل لڪائيندا ٿا وتن ته متان ڪو ڊي.پي.آر کي خبر نه پئجي وڃي.“

سرفراز سيد، آچر، 30 سيپٽمبر 2007 جي روزآني اوصاف ۾ لکي ٿو ته:

… ان کان وڌيڪ وڏو الميو، وڏو آزاريندڙ واقعو ٻيو ڪهڙو ٿيندو جو هڪ شخص جي ورديءَ کي سهارو ڏيڻ لاءِ قانون جا نام نهاد محافظ، قانون جي ئي علمبردارن تي لاٺيون وسائي رهيا آهن.

مونکي هڪ ٻئي جرنيل جي ڳالهه ياد اچي رهي آهي. جڏهن جنرل ضياالحق جي دؤر ۾ ايم آر ڊي جي جدوجهد دؤران لاهور هائي ڪورٽ  بار ايسوسي ايشن جي صدر رابعه قاري ايڊووڪيٽ جي اڳواڻيءَ ۾ عورتن جو جلوس هائي ڪورٽ کان ريگل چوڪ وٽ پهتو ته پوليس جلوس تي انڌا ڌنڌ لٺيون وسائڻ شروع ڪري ڏنيون. ان دؤران هڪ زوردار لٺ رابعه قاريءَ کي به لڳي. اها سخت زخمي ٿي ڪري پئي ۽ اڳتي هلي ان ڌڪ ۽ زخمن سبب گذاري وئي. پر ان حوالي سان، ان کان به  وڌيڪ شرم ڏياريندڙ واقعو اهو ٿيو جو ان زماني جي هڪ سرڪاري اخبار جي چيف ايڊيٽر سندس اخبار جي پهرين صفحي تي ”ڊئرائيڪٽ ڊائلنگ“ جي عنوان سان خاص ايڊيٽوريل ڇاپيو هو. ان ايڊيٽوريل ۾ ڄاڻايو ويو هو ته، لاهور جي عوام کي پوليس جو شڪر گذار ٿيڻ گهرجي ته ان جي بروقت ڪاروائي ڪري طوائفن جي هڪ جلوس کي عين ان وقت تي روڪي ورتو، جڏهن اهي بي لباس ٿي ريگل چوڪ تي ناچ  ۽ رقص  ڪرڻ واريون هيون. پوءِ ان ايڊيٽوريل تي تمام گهڻو ۽ سخت ردعمل آيو هو. جنهن تحت لاهور ۽ ٻين شهرن ۾ ان سرڪاري اخبار جي بنڊلن کي ساڙيو ويو هو. لاهور هائي ڪورٽ بار ايسوسي ايشن ۾ هڙني سرڪاري اخبارن ۽ انهن جي نمائندن جي داخلا کي بند ڪيو ويو هو. ان کانسواءِ اهو به ته رڳو هڪ ڏينهن ۾ ان وڏي اخبار جي روزآني هڪ لک کان وڌيڪ جي اشاعت گهٽجي صرف چند هزارن تائين رهجي ويئي. ۽ پوءِ نيٺ ان اخبار جو وجود ئي ختم ٿي ويو. …

رورزآني اوصاف جي ٿورن سان

حامد مير جي ڪالم تان ورتل هڪ ٽڪرو

سومر، 8- آڪٽوبر، 2007 جي روزآني جنگ ۾ ڪالم نويس حامد مير، پنهنجي هڪ ڪالم ”سب کا منهه ڪالا“ ۾ لکي ٿو ته: 1970ع ۾ پيپلز پارٽيءَ جي ٽڪيٽ تي قومي اسيمبليءَ مان چونڊجڻ کانپوء هن کي پڪو يقين هو ته ذوالفقار علي ڀٽو کيس وزير ضرور ٺاهيندو. سندس ان يقين جو سبب به ڏاڍو دلچسپ هو. اهو ايئن ته چونڊن کانپوءِ ڀٽو هڪ دفعو لاهور آيو ته اهو فليٽر هوٽل ۾ اچي ٽڪيو هو. ان دؤران هڪ شام جو قصوري به وڃي اتي پهتو ۽ ڀٽي کان، کيس وزير بنائڻ جو ضد ڪرڻ لڳو. ڀٽو صاحب فليٽير جي لان ۾ اچي هڪ ڪرسيءَ تي ويٺو. ان کانپوءِ ڀٽو صاحب، احمد رضا قصوري ۽ امان الله خان کي چيو ته توهان مان جيڪو به سٺو ڊانس ڪري ڏيکاريندو، مان ان کي پنهنجي ڪابينا جو وزير خارجا بڻائيندس. هوٽل جي هڪ ويٽر ميز کي طبلو ٺاهي وڄائڻ شروع ڪيو ۽ وزارت خارجه جي ٻنهي اميدوارن انڌا ڌنڌ نچڻ شروع ڪري ڏنو. ڀٽو ڪافي دير تائين تاڻيون وڄائيندو رهيو. آخرڪار ڀٽي ناچ جو مقابلو ختم ڪندي، قصوريءَ کي ڊانس جي مقابلي ۾ فاتح قرار ڏيندي کيس وزارت خارجه جو سڀني کان اهل اميدوار قرار ڏنو. پر ڪن سببن جي ڪري حڪومت سازيءَ ۾ دير ٿي ويئي. اهو عرصو قصوري لاءِ ڪنهن عذاب کان گهٽ ڪو نه هو ۽ هڪڙو هڪڙو ڏينهن گذارڻ به کيس ڳرو لڳي رهيو هو. نيٺ هڪ ڏينهن کيس خبر پئي ته ڀٽو ساڻس مذاق ڪري رهيو آهي. اهو ٻڌي قصوري صفا ڇتو ٿي پيو.

قومي اسيمبليءَ جو اجلاس ڍاڪا ۾ سڏائجي چڪو هو ۽ شيخ مجيب رحمان ان جلاس ۾ پنهنجي مرضي جي هڪ قرارداد ذريعي پاڪستان ٽوڙڻ جي ڪوشش ڪرڻ جي ڪوشش شروع ڪئي. ڀٽي ان اجلاس جو بائيڪاٽ ڪيو. پر احمد رضا قصوري ڍاڪا پهچي ويو ته جيئن عوامي ليگ سان ملي وزير بڻجي وڃي … پر ناڪاميءَ جي صورت ۾ واپس اچي ٻيهر بي حيائي سان ڀٽي صاحب جي چاپلوسي ڪرڻ لڳو. پر وري به ڪجهه هڙ حاصل نه ٿيڻ تي ڀٽي تي پنهنجي پيءُ جي قتل جو ڪوڙو مقدمو داخل ڪرائي ڇڏيو. پر پوءِ وري به ڪجهه حاصل نه ٿيڻ کانپوءِ 1- جنوري 1977ع تي قومي اسيمبليءَ جي آخري اجلاس ۾ ذوالفقار علي ڀٽو کي عوام جو نجات ڏياريندڙ اڳواڻ قرار ڏنو. ڪجهه مهينن کانپوءِ نجات ڏياريندڙ جي حڪومت جو تختو اونڌو ٿيو ته قصوريءَ جنرل ضياءُ سان ملي ڀٽي صاحب کي موت جي سزا ڏياري. قصوريءَ اهو سڀ ڪجهه کلي عام ڪندو رهيو آهي ۽ پنهنجي ڪيل تي کيس اَڄ به ڪو افسوس ناهي. شايد اهو ڪارڻ آهي جو جڏهن خورشيد احمد، قصوريءَ جو منهن ڪارو ڪيو ته سڀ خوش هئا. …

تحرير: مسعود منور، ناروي

مشهور ڪالم نويس مسعود منور، ”ويچار ڊاٽ ڪام“ تي شايع ٿيل هڪ ڪالم ۾ لکي ٿو ته: ” آغا شورش ڪاشميري چاليهه سال پهرين هڪ ويڪلي اخبار ”چٽان“ ۾ هڪ خبر شايع ڪئي هئي. مسعود منور موجب جيڪا ڳالهه چاليهه سال پهرين ”چٽان“ ۾ شايع ٿي چڪي آهي، ان کي اڄ چاليهه سالن کان پوءِ نيٽ تي شايع ڪرڻ تي ڪنهن کي ڪو گهڻو هرج نه هئڻ گهرجي.“

مسعود منور، آغا شورش ڪاشميري جي حولي سان اڳتي لکي ٿو ته، ”لاهور ۾ رات جو الفلاح بلڊنگ جي لڳ ڇوڪرن جي مارڪيٽ لڳندي هئي. هڪ ڇوڪرو پنهنجو سودو ڪري هڪ شهسوار سان هليو ويو. هنن وٽ عشق ڪرڻ لاءِ مناسب جڳهه ڪو نه هئي. تنهنڪري اهي هڪ باغ ۾ ويا ۽ گهوڙي سوري شروع ڪئي ته پوليس ڪڍ لڳي ويئي. شهسوار فرار ٿي ويو. گهوڙو زمين تي ئي سمهيو پيو هو. پوليس اچي گهوڙي کي آواز ڏنو. اڙي اُٿي، بزدل. ڇوڪري کين وراڻيو، بزدل اهو هو، جيڪو فرار ٿي ويو. مان بزدل ناهيان، مان ته ميدان تي قائم آهيان. هر ڪنهن جو پنهنجو پنهنجو سچ هوندو آهي. گهوڙي جو پنهنجو سچ هو ۽ سوار جو پنهنجو سچ.

Courtesy: wichaar.com

ڪلڪتي (ڪول ڪته) ۾ رهندڙ پنجابي ٻوليءَ جي ڪجهه اديبن ۽ قلمڪارن هڪ ادبي تنظيم جو بنياد وڌو. پر جڏهن ادبي سنگت جي نالي رکڻ جو مرحلو آيو ته ڪو به هڪ نالي تي متفق ڪو نه پئي ٿيو. تنهنڪري فيصلو ڪيو ويو ته ادبي تنظيم جو نالو پنجابيءَ جي مشهور مصنفه اَمرتا پريتم سنگهه جي ڪنهن ناول تان کنيو وڃي. پر وري جهڳڙو ان ڳالهه تي شروع ٿي ويو ته ڪهڙي ناول جي نالي تي؟ ان ڪري اَمرتا پريتم جي لکيل سڀني ناولن جا نالا الڳ الڳ پرچين تي لکي ڪڻو ڪڍيو ويو. چونڊيل پرچيءَ کي جڏهن کوليو ويو ته ان تي مصنفه جي جنهن ناول جو نالو لکيل هو، اهو هو ”جيبڪترا“ .

خوشامدين ۾ گهريل جنرل مشرف اهو سمجهڻ لڳو هو ته اصل ۾ اهو واقعي ڏاڍو مقبول اڳواڻ آهي. پر چيف جسٽس افتخار محمد چوڌريءَ کي حڪومت طرفان غير فعال ڪرڻ کانپوءِ وڪيلن جي شروع ڪيل تحريڪ، چيف جسٽس جي اسلام آباد، سکر، حيدرآباد، پيشاور ۽ پوءِ لاهور ۾ ٿيل شاندار آجيان کانپوءِ مشرف حڪومت سخت گهٻراهٽ جو شڪار نظر اچي رهي آهي. ڪراچيءَ ۾ دهشتگرد ٽولن هٿان ڪرايل قتل عام مان مشرف حڪومت جي وائڙائپ صف نظر اچي ٿي. چيف جسٽس جي عوام ۾ مقبوليت اصل ۾ مشرف حڪومت خلاف عوام جي بيزاريءَ کي ظاهر ڪري رهي آهي.

وڪيلن جي تحريڪ کان پوءِ آهستي آهستي عوام طرفان رستن تي نڪرڻ هڪ اهڙو عمل آهي، جنهن مشرف حڪومت کي تمام گهڻي خوف ۾ وڪوڙي ڇڏيو آهي. ان سڄي سلسلي کي طاقت سان دٻائڻ ۽ سوين ڪارڪنن جون گرفتاريون اصل ۾ ان خوف جي اظهار کانسواءِ ٻيو ڪجهه به نه آهن.

مشرف حڪومت جي نظر ايندڙ وائڙائپ ۽ ضياء دؤەر ۾ جمهوريت جي بحاليءَ جي دؤران آمر ضياالحق جي وائڙائپ ۾ ڪافي هڪجهڙايون نظر اچن ٿيون. جيڪڏهن ٻنهي ۾ ڪو فرق آهي ته اهو رڳو ۽ رڳو غلاف يا چمڙاپوشيءَ جو فرق آهي. جنرل ضياء اسلام جي نالي ۾ آئين سان غداري ڪئي هئي ۽ جنرل مشرف وري روشن خيالي جي آڙ ۾ آئين جي خلاف ورزي ڪري رهيو آهي. انهن مان هڪ مقافات عمل جي قانون تحت سزا ماڻي چڪو آهي ۽ ٻيو قدرت جي ان قانون ذريعي سزا ماڻڻ وڃي رهيو آهي.

هن وقت ملڪ ۾ جيڪي حالتون ۽ مسئلا پيدا ٿي چڪا آهن. مشرف سرڪار ان کي طاقت جي زور سان حل ڪرڻ چاهي ٿي. چيف جسٽس جي ڪراچي ۾ رستا روڪ پڻ انهي سلسلي جي ئي هڪ ڪڙي آهي. پر مسئلا ائين حل ڪو نه ٿيندا آهن بلڪي اهڙين حرڪتن سان وڌيڪ خراب ٿيندا آهن، جيئن ڪراچي ۾ ۱۲ مئي ۲۰۰۷ تي سوچ ويچار سان ڄاڻي واڻي ماڻهو مارايا ويا.

اصل ۾ ٻين ڪيترن ئي مسئلن سان گڏوگڏ هن ملڪ جو هڪ اهم مسئلو اهو به آهي ته هتي حڪمراني هڪ شخص جي آهي، جيڪو فوجي ذهنيت جو مالڪ آهي ۽ جنهن جي سڄي زندگي فوجي تربيت ۾ گذري آهي. فوج جو وري اهو اصول آهي ته جيڪڏهن ڪو آفيسر ڪنهن ماتحت کي ڪنهن ڳالهه تي ڪو حڪم ڏيئي ٿو ته ماتحت کي اهو حق ناهي ته اهو ان حڪم کي نه مڃي يا ان حڪم کي اهميت نه ڏيئي. جيئن ته جنرل مشرف فوج جو وڏو آفيسر آهي، تنهنڪري سوائي پنهنجي نفسيات جي، جنهنجو اهو سڄي زندگي تجربو ڪندو رهيو آهي، ان تحت اهو پنهنجا فيصلا ٻين تي مڙهڻ چاهي ٿو. ان ئي نفسيات تحت مشرف آمريڪا جي هر فيصلي کي تسليم ڪندو آيو آهي، ڇا لاءِ جو اهو وڌيڪ طاقتور آهي يا مشرف ان کي پاڻ کان وڏو آفيسر سمجهي ٿو. ڇو جو سڄي زندگي سندس جيڪا تربيت ٿيندي آئي آهي ان تحت اهو آمريڪا جي بالادستيءَ کي قبول ڪري ٿو.

ساڳيءَ ريت ان ساڳي نفسيات تحت اهو بلوچستان، وزيرستان، ڪالاباغ ڊيم ۽ چيف جسٽس جي مسئلي کي حل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيو آهي. پر ان ۾ سندس ڪاميابيءَ جا امڪان صفا گهٽ آهن. ڇالاءِ جو مشرف جي آمريت ۽ ضياء جي آمريت ۾ ڪافي سالن جي فرق آهي. هاڻ ميڊيا ۽ انٽرنيٽ سوچ ۽ شعور جي دائري کي تمام گهڻو وسيع ڪري ڇڏيو آهي. ڪا به خبر منٽن يا سيڪنڊن ۾ دنيا جي هڪ ڪنڊ کان ٻي ڪنڊ ۾ پکڙجي وڃڻ ۾ دير ئي نٿي لڳي. انفارميشن جي انقلاب زمان ۽ مڪان جي رڪاوٽن کي ٽوڙي دنيا کي گلوبل ڳوٺ ۾ تبديل ڪري ڇڏيو آهي. تنهنڪري هاڻ عوام ۽ حقيقتن جي وچم ڪوڙ جي ديوار کي حڪومتن طرفان ڊگهي عرصي لاءِ قائم رکڻ ممڪن نه رهيو آهي. تنهنڪري اڄ جي دؤر ۾ جيڪي اهو سمجهن ٿا ته اهي غير جمهوري ۽ ناجائز طاقت ۽ طريقي سان مسئلن کي دٻائي سگهن ٿا ته پوءِ انهن لاءِ اهو ئي چئي سگهجي ٿو ته اهي احمقن جي جنت ۾ رهن ٿا.

ڪيڏي نه افسوس جي ڳالهه آهي جو اڄ ڏينهن تائين اڇي ۽ ڪاري جي مالڪ هن ملڪ جي حڪمرانن ڪنهن به مسئلي کي ديانتداراڻي ۽ مخلصاڻي انداز سان حل ڪرڻ جي ڪوشش ئي نه ڪئي آهي. رڳو ڪالاباغ کي ئي ڏسون ٿا ته نظر اچي ٿو ته گذريل ٻن ڏهاڪن کان مختلف حڪمران ڪالاباغ ڊيم کي ڍال ٺاهي پنهنجي مفادن جي راند کيڏندا آيا آهن.

مطلب ته جڏهن ڪنهن شئي کي ڪلائمڪس تي پهچڻو هوندو آهي ته پوءِ ان جو ائنٽي ڪلائمڪس به ضرور ايندو. ائين ئي سياست ۾ به ٿئي ٿو. هونئن به جڏهن پرامن ۽ جمهوري انداز سان اقتداري جي تبديليءَ جو راهون بند ڪيون وينديون آهن، تڏهن تاريخ پنهنجا رستا ڪنهن ٻئي انداز ۾ تلاش ڪري وٺندي آهي.

اڄ هن ملڪ جي سياسي آسمان ۾ تبديلي پنهنجا ڪر موڙي اڀري رهي آهي.اصل ۾ اقتدار جو نشو ايڏو ته سخت ٿئي ٿو جو ان جو شهسوار هوائن ۾ اڏامڻ لڳندو آهي. پر اقتدار جي نشي جي مستيءَ ۾ اهو جڏهن ٺوڪر کائي ڪرندو آهي ته پوءِ اهو پستي ڏانهن سفر ايڏي ته تيزي سان ڪندو جو کيس پاڻ کي سنڀالڻ جو موقعو ئي ڪو نه ملندو آهي. عروج جي زماني ۾ اهو جڏهن اقتدار جي وادين ۾ چنڊ وانگر چمڪندو آهي ته هر ڪو ان جي خوشامد ۽ تعريف ڪندو آهي. غلط فيصلا ڍڪجي ويندا آهن. پر جيئن ته هي تبديلين جي موسم آهي. تنهنڪري هاڻ مشرف لاءِ غلطين ڪرڻ جي گنجائش ڪو نه آهي. هي وقت سندس لاءِ صحيح فيصلا ڪرڻ ۽ هوش ۾ اچڻ جو آهي. ڪٿي ائين نه ٿئي جو ڪراچيءَ ۾ ايم ڪيو ايم هٿان شروع ڪرايل پرتشدد تماشي جو انجام دما دم مست قلندر تي نه وڃي ٿئي!

ڪوئيٽا ۾ موجود شراب خانا بظاهر جمشيد مارڪر فيمليءَ جا آهن. پر ان ۾ ٻين مسلمان سرمائيدارن جي سرمائيڪاري به وڏي پئماني تي ٿيل آهي. ڪوئيٽا جا شراب خانا پڻ انگريزن جا ئي منطور ڪيل آهن. پر اهو شراب واپرائڻ وارا ۹۹ سيڪڙو مسلمان ئي آهن. سڄي ملڪ ۾ شراب ۽ عورت سپلائي ڪرڻ جو بهتر انتظام ٿيل آهي. اسلام جي قلعي ۾ هر روز جيڪو ڪجهه ٿئي ٿو، اهو دين جي نام نهاد عالمن کي وٺي هر ڪنهن جي ڄاڻ ۾ آهي. بلڪي انهن عالمن مان ڪيترائي پاڻ خود به شراب خور آهن. نه رڳو اهو بلڪي شراب سان گڏ چرس، هيروئين، آفيم، تماڪ ۽ ڀنگ به عام جام استعمال ٿئي ٿي. زنا ۽ عصمت فروشي ڏينهن رات جاري آهي. اهڙي منافق ملڪ لاءِ رَب پاڪ کان رحمتن جي تمنا ڪرڻ پنهنجو پاڻ سان دوڪو ڪرڻ برابر آهي.

اڳتي هلي ايندڙ نسل ضرور اهو ڄاڻڻ چاهيندا ته طالبان ڪير هئا؟ ۽ ڪنهن انهن جي پرورش ڪئي؟ ملان عمر ۽ اسامه بن لادن ڪيئن ۽ ڪهڙي ريت اسلام جو اميج خراب ڪيو؟ طالبان دؤر ۾ آخر افغانستان ۾ درسگاهن کي ڇو برباد ڪيو ويو؟ نرسن تي پابندي ڇو لڳائي ويئي؟ راندين ۽ هر قسم جي تفريح تي ڇو بندش وڌي ويئي؟ آخر اهي ائين ڪري اسلام جي ڪهڙي خذمت ڪري رهيا هئا. طالبان دؤر ۾ ريڊيو، ٽي وي، تعليم، اسپتالون، لباس، روڊ رستا، هوائي سروس تباهه ڪئي ويئي ۽ هر ٻي شئي کي انهن حرام قرار ڏيئي افعانستان کي پٿر جي زماني ۾ واپس پهچائي ڇڏيو! طالبان دؤر تي تحقيق ڪري طالبان جي ڪيل حرڪتن جو ڪچو چٺو شايع ڪرڻ گهرجي ته جيئن اڳتي هلي ڪو به سي آئي اي جو ايجنٽ اسلام کي مسخ نه ڪري سگهي.

شينهن جي ڄڃ ۾ هڪ ڪوئو نچي رهيو هو. ڀرسان ئي ناچ ڪندڙ شينهن ڪوئي کان پڇيو ته شينهن جي ڄڃ ۾ تون ڪهڙي چڪر ۾ ناچ ڪري رهيو آهين. ڪوئي سيني تي زور سان هٿ هڻندي چيو ته، هي منهنجي ڀاءُ جي شادي آهي. پر تون ڪوئو ۽ هي شينهن، پوءِ گهوٽ تنهنجو ڀاءُ ڪيئن ٿيو. تڏهن ڪوئي رازداريءَ مان کيس ٻڌايو ته شاديءَ کان پهرين مان به شينهن هوس.

اڄڪلهه هن ملڪ ۾ سياسي چالون زورن تي آهن. پر چالون هلڻ وارن سان مسئلو اهو ٿي سگهي ٿو ته متان انهن جي ڪا چال انونڌي نه ٿي پوي. ڇو جوڪڏهن ڪڏهن چال هلڻ وارا خود پاڻ به پنهنجي چال جو صحيح اندازو نه لڳائي سگهندا آهن.

بخار جي امير جڏهن بخارا کي رڳو سٺ هزار روبلن ۾ روسين کي وڪڻي ڇڏيو ته روسين کي ڏاڍي حيرت لڳي هئي. پر پوءِ کين، ڪنهن اهو ٻڌائي سندن حيرت ختم ڪئي هئي ته بخارا جي امير کي سٺ هزارن کان مٿي ڳڻڻ ئي نٿو اچي. سنڌ جي جڙتو ڀوتارن کي الائي ڪهڙي انگ تائين ڳڻپ اچي ٿي؟ خدا خير ڪري

.

هن ملڪ ۾ آفيسر عهدن کان وڏا ٿين ٿا ۽ هتي سربراه ادارن جا نه بلڪي ادارا سربراهن جا محتاج ٿين ٿا.

عزت ته اهي اڳي ئي وڪڻي چڪا هئا

مالي مشڪلاتن جي سبب هن ملڪ جي حڪمرانن کي گهڻو ڪجهه وڪڻڻو پيو آهي. عزت ته اهي اڳي ئي وڪڻي چڪا هئا. باقي سنڌ جا ٻه ٻيٽ بچيل هئا، سي به هاڻي اهي وڪڻڻ جي چڪر ۾ آهن.

تازو هڪ دوست سان ملاقات ٿي. جنهن ۾ ان دوست چيو ته آمريڪي صدر جارج ڊبليو بش ۽ هٽلر ۾ ڪو به فرق ناهي. مون کيس مذاق مان وراڻيو ته نه ٻنهي ۾ وڏو فرق آهي. ڇالاءِ جو هٽلر جو پيءُ بش جي پيءَ وانگر هٿيارن جو واپاري (سپلائر) ڪونه هو.

ارمغان سومرو

عورتن سان امتيازي ۽ ناانصافيءَ وارو سلوڪ ۽ معاشري ۾ ان جي گهٽ حيثيت اصل ۾ مردن جي طبقاتي معاشري جو هڪ عالمي مظهر آهي. نه رڳو پاڪستان بلڪي سڄي ننڍي کنڊ ۾ عورتن سان انتهائي خراب سلوڪ روا رکيو ٿو وڃي. خاص طور تي هاڻ ته اسان جي معاشري جي ڊرگ مافيا طرفان ڊرگز ۽ معاشري جي ٻين خرابين تان نظر هٽائڻ لاءِ اهي پنهنجي پگهاردار مولوي صاحبن جي ذريعي عوام کي عورتن جي خلاف ڀڙڪائي رهيا آهن. جڏهن ته اسلام ۾ عورتن جي باري ۾ اهو تصور ڪڏهن به نه رهيو آهي ته اهي رڳو گهر جو ڪم ڪنديون ۽ گهر کان ٻاهر نڪرڻ ۽ ڪم ڪرڻ تي بندش هوندي. انهيءَ سلسلي ۾ اسان جا نالي ماتر ڄاڻ رکندڙ مولوي صاحبان اسلام جي انهن ناياب ۽ سونهري اصولن کي وساري ويهن ٿا، جن مطابق:

۱. عورت ۽ مرد تي علم حاصل ڪرڻ فرض آهي.

۲. علم حاصل ڪيو ڀلي ان لاءِ اوهان کي چين به وڃڻو پوي.

مٿي بيان ڪيل ٻنهي حديثن ۾ عورتن ۽ مردن ۾ ڪو به فرق ڪيل نه آهي ۽ نه ئي اهو بيان ڪيل آهي ته ڪو مرد علم لاءِ چين وڃي ۽ عورت نه.

۳. علم حاصل ڪيو ، ڄمڻ کان مرڻ گهڙيءَ تائين.

هتي توهان ڏسندؤ ته علم کي مرد توڻي عورت يعني انسان تي فرض ڪيو ويو آهي، ته ٻئي طرف هن وقت جا رجعت پرست مُلان انهن اسلامي اصولن جي برعڪس اها واويلا ڪري رهيا آهن، ته عورت ڪنهن پارٽيءَ جي اڳواڻ نه ٿي سگهي. جڏهن ته تاريخ ٻڌائي ٿي ته مسلمان حڪومتن دؤران عورتن ڪافي دفعا اهم سياسي، انتظامي ۽ واپاري ذميواريون نڀائيون آهن. رضيه سلطانه جي شخصيت جيڪا ۱۲۱۳ع ۾ تخت نشين ٿي ۽ رضيه سلطانه جي بجاءِ رضيه سلطان جو لقب اختيار ڪيو، جنهن جي معني بادشاهه آهي. انهيءَ سلسلي ۾ اها ڳالهه به قابل ذڪر آهي ته سلطان التمش جي وفات کانپوءِ اڪيلي رضيه بادشاهت جي اميدوار ڪو نه هئي بلڪي سندس ٽي ڀائر به هئا. پر وقت جي مسلمانن بادشاهت جهڙي اهم ذميواري کيس ڏيئي ڪري جنس جي بنياد تي ڪوبه فرق نه رکيو، ته پوءِ اڄ جديد دؤر ۾ اهو فرق رجعت پرستيءَ جي انتهائي حد آهي.

بهرحال عورتن جي آزدي ۽ ان جي حقن لاءِ اڄ ڏينهن تائين جيڪي ڪجهه چيو ويو آهي. اهو رڳو هنن ٽن مسئلن جي تشريح ۽ وضاحت ڪري ٿو، جيڪي هي آهن:

۱. انسان فطرتن آزاد آهي ۽ انهيءَ فطرتي آزاديءَ ۾ صنف يا جنس جي بنياد تي ڪو به الڳ ماپو يا معيار ڪونهي.

۲. انساني دماغ جي نشوءَنما، سماجي ۽ معاشي زندگي لاءِ تمام اهم سمجهي وڃي ٿي ته پوءِ عورتون جيڪي دنيا جي اڌ آبادي آهن ۽ جيڪي معاشري جي تعمير ۽ ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون، اهي نيٺ ڇو بنيادي حقن کان محروم ڪيون ويون آهن.

۳. فطرت ۾ جڏهن عورت ۽ مرد جي بنياد تي ڪا تفريق نه آهي ته پوءِ ڇو مردن کي هر قسم جو سماجي حق حاصل آهي، ته ٻئي طرف عورت کي شادي، نوڪري، تعليم، ورهاست ۽ ملڪيت جي حقن کان ڇو محروم ڪري، صرف زيردست جي طور تي ڪتب آندو پيو وڃي.

انهيءَ ڪري باشعور ۽ سجاڳ عورتن ۽ مردن تي اهو اخلاقي ۽ انساني فرض عائد ٿئي ٿو ته اهي معاشري جي نظرانداز ٿيل انسانن يعني عورتن جي حقن لاِءِ جدوجهد ڪن ۽ هڪ اهڙي نظام کي جنم ڏين، جنهن ۾ عورت ۽ مرد ٻئي آزاد هجن ۽ هڪ ٻئي کي سمجهڻ جي سگهه ساري سگهن.

]مونکي اهو ته ياد ناهي ته منهنجو هي نثري نظم پهريون دفعو ڪهڙي سال ۾ شايع ٿيو هو. شايد ۱۹۸۴ ع يا ۱۹۸۵ ع جو سال هو جڏهن اهو روزآني عبرت ۾ شايع ٿيو هو. پر جيئن ته اهو هڪ ڪاغذ جي ٽُڪري تي منهنجي هٿ لکيل صورت ۾ خوشقسمتيءَ سان ضايع ٿيڻ کان بچي ويو هو. تهنڪري طبقاتي جدوجهد جي دوستن ان کي طبقاطي جدجهد (سنڌي ايڊيشن) ۾ ڊسمبر ۱۹۹۶ ع ۾ او ناچڻي جي عنوان سان ٻيهر شايع ڪيو هو[.

او ڊانسنگ ليڊي جي مان ڀليو ناهيان

:::::::::::::::::::: تحرير: فياض سومرو

ڪنهن گل جيان ڪومل،

اوسهڻي،

جي مان ڀليو ناهيان،

ته تون موهن جي دڙي واري ڊانسنگ ليڊي ته ناهين!

ها پڪ تون اها ئي آهين، بلڪل اهائي،

ڪجهه ڪجهه سانوري، ڪجهه ڪجهه ڪاري،

تو رڳو پنهنجا روپ مٽايا آهن،

ها، پڪ تون اها آهين.

منڇر ۽ ڪينجهر ڪناري مهاڻيءَ جي روپ ۾،

رونڀي ڪرڻ واريءَ جي روپ ۾،

ڦٽيون ڪرڻ واريءَ جي روپ ۾،

مال چارڻ واريءَ جي روپ ۾،

ڌوٻياڻي، بورچياڻي ۽ ڀنگياڻيءَ جي روپ ۾،

اها تون ئي ته آهين،

فن ۽ آرٽ جو عظيم شاهڪار،

پر،

تون ايڏو ڪمزور، ضعيف ۽ نٻل ڇو ٿي ويئي آهين؟

اسان لاءِ،

تون ئي ته تخليق جي نشاني آهين،

تون ئي ته زندگيءَ ۽ وجود جو اهڃاڻ آهين،

تو ئي ته،

اڄ کان،

پنج هزار سال اڳ، شوخ ۽ چنچل رنگ روپ تخليق ڪيا هئا،

تون ئي ته فن جي خالق آهين،

پر،

تون ايڏي ڪمزور ۽ مايوس ڇو ٿي ويئي آهين؟

تو مارئي، مومل، سهڻي، ٻاگهل ۽ بختاور جو روپ به ورتو هو،

تڏهن ته تون ايترو ڪمزور ۽ مايوس نه هنيئنءَ،

تڏهن ته تو عمر جي ڪوٽ کي ڊاهي وڌو هو،

تڏهن ته تو درياءَ جي موجن کي پار ڪري وڌو هو،

تڏهن ته تو ٻاگهل ۽ بختاور جي روپ ۾،

انقلاب کي برپا ڪري وڌو هو.

پوءِ اَڄ توکي ڇا ٿي ويو آهي،

اڄ تون ايڏو خاموش ڇالاءِ آهين،

تنهنجي اها وڄ وراڪي ۽ چنچل چلولائي ڪاٿي آ،

ڏس تون ائين خاموش رهنديئنءَ،

ائين ڪمزور ۽ نٻل رهندي اينديئنءَ،

ته پوءِ هي محنت جا، جفاڪشيءَ جا اهڃاڻ آهستي آهستي مٽجي ويندا،

جي توکي موت آيو،

ته تخليق فناٿي ويندي،

ڇالاءِ جو تنهنجي رقص ۾ زندکي آ،

حرڪت آ،

تنهنڪري،

او سهڻي،

او ناچڻي (ڊانسنگ ليڊي)

توکي نچڻو آ،

فن لاءِ، زندکيءَ لاءِ،

تخليق لاءِ، مون لاءِ،

سنڌ لاءِ، انسانيت لاءِ، امن لاءِ،

توکي نچڻو آ،

او سهڻي،

او ناچڻي،

او موئن جي دڙي جي ڊانسنگ ليڊي.

هڪ وضاحت

هڪ دوست ايميل ڪري مون کان ڄاڻڻ چاهيو آهي ته ڪئناڊا مان ويهي سنڌيءَ ۾ بلاگنگ ڪرڻ جو مقصد ڇا آهي؟ ڇا مون لاءِ انگريزيءَ ۾ بلاگنگ ڪافي نه هئي؟ ان دوست کي ايترو ئي عرض ڪري سگهان ٿو ته مان توڻي جو سنڌ ڌرتيءَ کان ڪٽجي ڪئناڊا ۾ رهي رهيو آهيان، پر پوءِ به سپنا پنهنجي ئي ڌرتيءَ جا ڏسندوآهيان. منهنجون پاڙون هن ئي ڌرتيءَ ۾ کُتل آهن. جيئڻ لاءِ مون کي وري وري ان ڌرتيءَ ڏانهن موٽڻو پوي ٿو، جنهن جو نالو سنڌ آهي.

انڊس ايشيا جي صحافت ۽ انداز پنهنجو آهي. اها اهو ئي ڪجهه شايع ڪري ٿي، جيڪو معاشري ۾ وهي واپري رهيو آهي. نوسرباز، فراڊ، رشوت خور ۽ ضمير فروش وري سفيد پوش بڻجي اسان کي هر وقت ڏنگي رهيا آهن. توڻي جو معاشري جي ضمير فروشن جي اصل صورت ۽ سيرت ڏيکارڻ جا وسيلا ته انڊس ايشيا بلاگ وٽ ڪو نه آهن، پر انڊس ايشيا توهان سان ايترو واعدو ضرور ڪري ٿي ته اها گند کي گند ئي لکندي ۽ گند کي گلقند ڪري پيش ڪونه ڪندي .

ڪجهه ملا عمر جي باري ۾

ملا عمر فرمايو آهي ته اسانجو جهاد عظيم آخري فتح تائين جاري رهندو. ملا عمر جيڪو اسامه لادن جو ناٺي پڻ آهي، چڱن ڏينهن ۾ شاديون رچائندو رهيو. سندس سهري جو به محبوب مشغلو آرام آسائش ۽ نڪاح ڪاري هو. هن به سٺن ڏينهن ۾ دل ڀري اسلام جو اميج مسخ ڪيو. ملا عمر پنهنجي ئي هم وطن افغانن کي قتل ڪندو رهيو. هم وطنن کي نئين کان نيون سزائون ڏيڻ لاءِ عجيب عجيب سزائون ايجاد ڪيائين. مجبور ۽ لاچار بيواهن کي رڳو ان ڪري علاج لاءِ اسپتال تائين به وڃڻ جو اجازت ڪونه هئي، ڇالاءِ جو ساڻن ڪو محرم گڏ ڪونه هوندو هو. هاڻ انهن ويچارين جي گهر ۾ ڪو محرم بچيو هجي ها ته پاڻ سان گڏ وٺي وڃن ها. غلط پاليسين سبب افغانستان کي کنڊر ۾ تبديل ڪري ڇڏيو. ستن سالن جي حڪومت دؤران مليل وقت ضايع ڪري ڇڏيائين. نه تياري ڪيائين، نه پنهنجي فوجن جي تربيت ڪيائين ۽ نه ئي گهوڙا تيار ڪيا. پنهجي احمقاڻي طرز عمل سان افغانستان کي باقي دنيا کان ئي ڪٽي ڌار ڪري ڇڏيائين. جڏهن آمريڪا حملو ڪيو ته نه رڳو پاڻ سان افغانستان جا اربين ڊالر کڻي فرار ٿي ويو، بلڪي ڪوئن وانگر غارن ۾ پڻ لڪي ويو.

لطيفو

ڊاڪٽر ڪمپائونڊر کان پڇيو ته، آڄ ڪلينڪ ۾ ڪيترا مريض مئا؟

ڪمپائونڊر: ڏهه

ڊاڪٽر: پر مون ته يارنهن مريضن کي دوا ڏني هئي!

ڪمپائونڊر: سائين، هڪ مريض دوا پيئڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو هو.

جهاد سان هني مُون

ٻيلهه سواري

هڪ ڳوٺ ۾ هڪ صوبيدار جي ڪافي عرصي کان ڊيوٽي لڳل هئي. اهو ڳوٺ ۾ ڪافي مشهور هو، ڇالاءِ جو اهو تقريبن سڀني ئي ڳوٺاڻن کي ٿاڻي جي سير ڪرائي چڪو هو. پر هاڻي هن جي ٽرانسفر جو آرڊر اچي چڪو هو ۽ اهو ڳوٺ مان چارج ڇڏي ئي رهيو هو ته کيس اوچتو ياد آيو ته ڳوٺ جي مسجد جو مولوي صاحب ته منهنجي گرفت ۾ اڄ ڏينهن تائين ڪو نه آيو آهي. ان ڪري هن چارج پوءِ ڇڏڻ جو فيصلو ڪيو ۽ مسجد طرف روانو ٿي ويو. اتفاق سان مولوي صاحب موٽر سائيڪل تي سامهون کان ئي اچي رهيو هو. صوبيدار آڙ وٺي بيهي رهيو ۽ جيئن ئي مولوي صاحب ويجهو پهتو ته صوبيدار هڪدم ٽپو ڏيئي آڏو اچي ويو ته جيئن موٽر سائيڪل جي ٽڪر سبب مولوي صاحب کي غير محطاط ڊرائيونگ ۾ گرفتار ڪري سگهي.

پر خوشقسمتيءَ سان مولويءَ بروقت بريڪ هڻي ٽڪر ٿيڻ کان بچائي ورتو.

مون کي افسوس آهي مولوي صاحب، مان علائقي جي هر فرد کي حوالتن ۾ بند ڪري چڪو آهيان، پر تون واحد انسان آهين جيڪو مون کان بچي ويو آهين.

صوبيدار جي ان ڳالهه تي مولوي صاحب مسڪرايو ۽ وراڻيائين ته ڇا توهان ان جو سبب ڄاڻو ٿا، نه صوبيدار وراڻيو.

اصل ۾ ان جو سبب هي آهي ته خدا تعالي مون سان هر وقت گڏ هوندو آهي. مولويءَ انقشاف واري انداز ۾ ٻڌايو.

ڇا خدا تعالي هن وقت به توهان سان گڏ آهي، صوبيدار تصديق ڪرڻ واري انداز ۾ پڇيو.

بيشڪ مولوي صاحب فخر مان ڪنڌ ”ها“ ۾ ڌوڻيو.

تڏهن صوبيدار مولوي صاحب کي چيو ته خدا مون کي به ڪڏهن مايوس نه ڪيو آهي. هاڻ مان توکي ٻيلهه سواري ڪرڻ جي ڏوهه ۾ گرفتار ڪيان ٿو، ڇالاءِ جو ڊبل سواري تي حڪومت طرفان بندش پيل آهي

تنهنڪري فيصلو واپس ورتو ويو!

هڪ دفعي ارشاد احمد حقاني جي ڪالم (جنگ) ۾ سابق بيوروڪريٽ مسعود مفتيءَ لکيو هو ته: اڻوينهن سئو ستهٺ ، 1967ع ۾ حڪومت پاڪستان جنگلي سئورن جي خلاف اهو چئي هڪ مهم شروع ڪئي هئي،ڇو جو جنگلي سئور تيار ۽ بيٺل فصلن کي نقصان پهچائين ٿا. تنهنڪري اهو فيصلو ڪيو ويو ته جيڪو شڪاري جنگلي سئور جو پُڇ پيش ڪندو، ان کي ڏهه رپيا ملندا. شڪارين آفيسرشاهيءَ سان ملي ڀڳت ڪري ساڳي ئي پُڇ کي هر هر وڪڻڻ شروع ڪري ڏنو. تنهنڪري فيصلو ٿيو ته، ڇو نه سئورن کي ٻاهرين ملڪن ڏانهن برآمد ڪري قيمتي زرمبادلو ڪمايو وڃي. پر ملڪ جي اسلامي ٺيڪيدارن اهو چئي ان فيصلي جي سخت مخالفت ڪئي ته اها حرام جي ڪمائي ٿيندي. تنهنڪري فيصلو واپس ورتو ويو.

هڪ رپورٽ موجب مائڪرو سافٽ جو مالڪ بل گيٽس هر سيڪنڊ ۾ ۵۰۰ ڊالر ڪمائي رهيو آهي. هاڻي ۵۰۰ کي ۶۰ سان ضرب ڪنداسين ته هڪ منٽ جي ڪمائي ٺهندي ۽ وري ۶۰ سان ضرب ڪرڻ سان هڪ ڪلاڪ جي ۽ اهڙي ريت هڪ ڪلاڪ جي ڪمائيءَ کي ۲۴ سان ضرب ڪرڻ سان اسين سندس هڪ ڏينهن جي ڪمائي جو ڪاٿو لڳائي سگهون ٿا. هاڻ توهان پاڻ ئي اندازو لڳاليو ته هڪ مهيني ۾ بل گيٽس ڪيترو ڪمائيندو هوندو. ان رپورٽ ۾ اهو به ٻڌايو ويو آهي ته هو رات جو سمهڻ کان وٺي صبح جو اٿڻ تائين، اڳي کان ٻه ڪروڙ سٺ لک ڊالرن جي حساب سان وڌيڪ امير ٿي رهيو آهي.

جوزف اسٽالن جو پُٽ

ٻي عالمگير جنگ دؤران جورف اسٽالن جي پُٽ جيڪ کي جرمنيءَ جي فوج جنگ ۾ مقابلي دؤران گرفتار ڪري قيدي بنائي ورتو. اسٽالن جنگي قيدين جي تبادلي جي تجويز ٺڪرائي ڇڏي. جنهن جي ڪري جيڪ جرمنيءَ جي جيل ۾ ئي موت جو شڪار ٿي ويو.

تعليم دماغ جي ورزش ۽ غذا آهي

ڪڏهن ۽ ڪٿي پڙهيو هئم اهو ته ياد ڪونهي پر ايترو ياد پوي ٿو ته ڪنهن برطانوي سائيڪالوجيءَ جي پروفيسر چيو هو ته، جيڪڏهن ڪنهن قوم تي حڪومت ڪرڻي آهي ته پوءِ ڪوشش ڪري ان قوم کي تعليم کان پري رکو، ڇاڪاڻ جو تعليم دماغ جي ورزش ۽ غذا آهي. جيڪڏهن دماغن کي ورزش ۽ غذا ملندي رهي ته پوءِ انهن تي حڪومت ڪرڻ ناممڪن آهي.

هڪ بااختيار سرڪاري عملدار جي گهران چوري ٿي وئي. جنهن ڪري سڄي انتظامي مشينري حرڪت ۾ اچي وئي. پوليس وارن جون ڊوڙو لڳي ويون. علائقي جي اي ايس پي وري صوبيدار کي کڙڪايو. ايس ايڇ او کي هاڻ سندس بيلٽ چيلهه ۾ پاتل هئڻ جي بجاءِ کيس ڳچي ۾ سوڙهو ٿيندي محسوس ٿيڻ لڳو. تنهنڪري سندس بي انتها پڙتين سبب ٿاڻو جلدي ئي حوالاتين سان ڀرجي ڦوڪڻي جو ڏيک ڏيڻ لڳو

ان دؤران کيس اها منحوس خبر ملي ته وڏي سرڪاري عملدار جي گهر ڪا به چوري جي واردات ڪو نه ٿي آهي، بلڪي غلط فهمي هئي ۽ سڀ سامان گهر ۾ ئي موجود آهي.

تڏهن اي ايس پي جلدي ئي ايس ايڇ او کي فون ڪري چيو ته، توهان جي ڪارگذارين جي مهرباني، وڏي صاحب کي سامان ملي ويو آهي.

اهو ٻڌي، ايس ايڇ او صاحب کي وراڻيو ته سائين هاڻ ڪجهه نٿو ٿي سگهي، ڇالاءِ جو صبح کان هن وقت تائين ڏهه ڄڻا ان چوريءَ جو اقرار جرم ڪري چڪا آهن